Tuổi già – thời gian học cách sống

Thời gian không trôi qua giống nhau đối với mọi người. Có những lúc thời gian dường như kéo dài vô tận, nhất là khi con người buồn đau; nhưng cũng có những lúc nó vụt qua rất nhanh khi lòng người tràn ngập niềm vui. Vì thế, bên cạnh thứ thời gian được đo bằng đồng hồ còn có một thứ thời gian thuộc về tâm hồn: thời gian được cảm nhận, được sống và được ghi dấu bằng chính kinh nghiệm của mỗi người.

Người Hy Lạp cổ đại từng phân biệt chronos, kairos và aion. Chronos là thời gian tuyến tính, nối tiếp nhau đều đặn như tiếng tích tắc của đồng hồ. Kairos là thời gian của những nhịp điệu trở lại, của các mùa, của những cử chỉ quen thuộc trong đời sống hằng ngày. Còn aion hướng về sự vĩnh cửu, một thời gian không còn bị giới hạn bởi sự dài hay ngắn.

Nhưng còn một thứ thời gian khác: thời gian tâm lý. Đó là thời gian của từng con người, được hình thành từ kinh nghiệm, từ những gì chúng ta đã trải qua và từ cách mỗi người cảm nhận cuộc đời mình. Có thể nói, mỗi người mang trong mình một “thời gian riêng”, và chính thời gian ấy góp phần tạo nên cách chúng ta sống.

Ngay từ thuở thơ ấu, con người đã bắt đầu bước vào thời gian. Ban đầu, đó là một thời gian gần như vô thức, được đánh dấu bởi những nhu cầu căn bản như ăn uống và được chăm sóc. Rồi đứa trẻ lớn lên, biết đi, biết nói, biết chơi và dần dần nhận ra sự hiện diện của những người khác trong thế giới của mình. Thời gian từ đó không còn chỉ là những khoảnh khắc nối tiếp nhau, nhưng trở thành một hành trình trưởng thành.

Và rồi con người bước đến tuổi già.

Trong xã hội hôm nay, tuổi già mang một diện mạo mới. Giai đoạn sau 65 tuổi có thể kéo dài hai mươi năm hoặc hơn và chiếm một tỷ lệ đáng kể trong dân số. Điều này làm thay đổi cách chúng ta phải nhìn về tuổi già.

Nếu thời thơ ấu và tuổi trẻ là thời gian học cách sống, thì tuổi già có lẽ là một thời gian đặc biệt để con người học cách sống cách sâu sắc hơn.

Có một nghịch lý rất đẹp: thời gian cần thiết để học sống có thể dài tương đương với thời gian con người cần để học cách đối diện với cái chết.

Tuổi già vì thế không đơn giản là phần cuối của cuộc đời. Đó là một giai đoạn có ý nghĩa riêng, một thời gian trong đó con người có thể nhìn lại hành trình đã đi qua, nhận ra điều gì thực sự quan trọng và trao lại cho thế hệ sau những gì mình đã học được.

Ngày nay, một điều khác biệt nữa là tuổi già không nhất thiết đồng nghĩa với bệnh tật và bất lực. Trước đây, tuổi thọ trung bình thấp hơn rất nhiều và những năm cuối đời thường gắn liền với bệnh tật. Ngày nay, nhiều người cao tuổi vẫn có thể sống năng động cả về thể chất lẫn tinh thần.

Vấn đề lớn nhất đôi khi không phải là tuổi tác, nhưng là sự bỏ rơi.

Gia đình ít con hơn, nhịp sống xã hội ngày càng nhanh, những khó khăn kinh tế và áp lực cuộc sống khiến nhiều gia đình không còn đủ thời gian để chăm sóc người cao tuổi như trước. Khi ấy, người già rất dễ cảm thấy mình trở thành một gánh nặng, một người không còn hữu ích.

Nhưng một xã hội biết trân trọng sự sống không thể đo giá trị của một con người bằng năng suất lao động.

Năm tháng không làm một con người mất đi phẩm giá. Trái lại, những năm tháng đã sống có thể trở thành một kho tàng mà không trường lớp hay công nghệ nào có thể thay thế.

Người cao tuổi mang trong mình ký ức của một thời đại. Họ đã chứng kiến những biến đổi mà người trẻ chỉ có thể đọc trong sách. Họ biết những sai lầm của quá khứ, những chọn lựa đã dẫn đến thành công hay thất bại, những mất mát và những bài học được trả giá bằng cả một đời người.

Vì thế, tuổi già có thể trở thành một sứ mạng.

Người cao tuổi vẫn có thể phục vụ người trẻ bằng cách kể lại câu chuyện của mình, cảnh báo những sai lầm đã từng xảy ra, giúp thế hệ sau nhìn thế giới với một tầm nhìn rộng hơn và biết cân nhắc trước những chọn lựa quan trọng.

Đó không phải là một sự sống còn sót lại sau những năm tháng hữu ích. Đó là một hình thức trao ban khác.

Trong một xã hội đang bị cuốn đi bởi tốc độ, người già có thể trở thành những người gìn giữ ký ức. Khi người trẻ dễ bị hấp dẫn bởi cái mới, người cao tuổi có thể nhắc rằng không phải mọi điều mới đều tốt, và không phải mọi điều cũ đều cần phải loại bỏ.

Đặc biệt, trong một thời đại mà tiếng súng và chiến tranh vẫn còn vang lên ở nhiều nơi, tiếng nói của người cao tuổi càng đáng được lắng nghe.

Họ đã từng biết chiến tranh là gì. Họ biết những mất mát mà chiến tranh để lại nơi gia đình, nơi quê hương và trong chính tâm hồn con người. Nếu được lắng nghe, có lẽ họ sẽ không muốn thế hệ trẻ phải trải qua những điều mà mình từng chịu đựng.

Họ có thể kể cho người trẻ về sự tàn khốc của chiến tranh và nhắc rằng chiến tranh không chỉ phá hủy thành phố hay biên giới. Nó làm tổn thương chính chiều kích nhân bản của con người.

Bởi vậy, tuổi già không phải là thời gian của sự vô dụng.

Đó có thể là thời gian của sự khôn ngoan.

Đó có thể là thời gian của việc trao lại.

Đó có thể là thời gian để một con người, sau bao năm tháng đã nhận lãnh từ gia đình, xã hội và cuộc đời, bắt đầu trao lại cho thế hệ sau những gì mình đã học được. Và nếu tuổi trẻ cần được dạy cách bước vào cuộc đời, thì tuổi già có thể giúp con người hiểu sâu hơn thế nào là sống một cuộc đời có ý nghĩa.

Con người không được sinh ra chỉ để làm việc, tạo ra của cải rồi biến mất. Mỗi giai đoạn của cuộc đời đều có một giá trị riêng. Tuổi thơ có vẻ đẹp của sự khám phá. Tuổi trẻ có sức mạnh của lý tưởng. Tuổi trưởng thành mang trách nhiệm của xây dựng. Còn tuổi già có thể trở thành thời gian của sự khôn ngoan, ký ức và trao ban.

Vì thế, điều xã hội cần làm không phải là tìm cách che giấu tuổi già hay coi người già như những con người đã hết thời, nhưng là tạo nên những điều kiện để họ tiếp tục được sống, được yêu thương, được phục vụ và được trao ban.

Trọng lượng của năm tháng phải trở thành một nguồn phúc lành, chứ không phải lý do để con người bị bỏ rơi. Bởi một đời người càng dài thì càng có nhiều điều để trao lại. Và có lẽ, khi biết đón nhận tuổi già như một ơn gọi, con người cũng học được một bài học quan trọng của chính cuộc đời: không phải sống lâu mới là điều quan trọng nhất, nhưng là biết sống thế nào để những năm tháng đã đi qua trở thành một món quà cho những người sẽ tiếp tục hành trình sau chúng ta.