Nhà sinh học Evangelista: “Sống giữa rừng Amazon với… cá sấu làm hàng xóm”

Nhà sinh học người Ý Emanuela Evangelista kể lại cuộc sống của mình trong rừng Amazon, nơi con người và thiên nhiên cùng tồn tại từ hàng ngàn năm qua. Trong những ngôi nhà sàn giữa rừng sâu, nhịp sống hằng ngày gắn liền với săn bắt, đánh cá và những nguy hiểm luôn hiện diện – kể cả việc có một con cá sấu khổng lồ sống ngay trước bến thuyền.

Một cuộc sống gắn bó với thiên nhiên

Trên sàn gỗ của một căn nhà sàn nổi, Nadia đang chuẩn bị cá cho bữa trưa. Cô đánh vảy, mổ bụng, bỏ mang và nghiền nhỏ xương cá với những động tác nhanh nhẹn và chính xác – rõ ràng là công việc cô đã làm từ thuở nhỏ.

Những phần nội tạng và mang cá được cô ném xuống sông. Trước mặt cô, một con cá sấu đen lớn đang chờ sẵn. Con vật giữ khoảng cách an toàn – Nadia vẫn cầm dao trong tay – nhưng không bỏ lỡ miếng mồi nào. Nó nhanh chóng nuốt gọn mọi thứ được ném xuống nước.

Nadia vẫn chăm chú làm việc, nhưng ánh mắt không rời khỏi con vật săn mồi. Hai “hàng xóm” này đã quen biết nhau nhiều năm.

Nadia sống bên bờ một con suối nhỏ – một nhánh phụ của sông Amazon, con sông dài nhất thế giới. Ở những vùng rừng còn nguyên vẹn như thế này, việc con người sống chung với các loài động vật hoang dã là điều không thể tránh khỏi.

Rừng Amazon – mái nhà của hàng triệu người

Amazon là khu rừng nhiệt đới lớn nhất hành tinh, với khoảng 400 tỷ cây, hàng ngàn con sông, hồ và đảo. Nhìn từ trên cao, nơi này giống như một vùng đất nguyên sơ chưa từng có dấu chân con người.

Nhưng thực tế, khoảng 47 triệu người đang sinh sống tại đây, trải dài trên chín quốc gia: Brazil, Peru, Colombia, Venezuela, Guyana, Suriname, Guiana thuộc Pháp, Ecuador và Bolivia.

Dân cư nơi đây rất đa dạng: có các cộng đồng bản địa, người lai giữa người bản địa và người châu Âu trong thời kỳ thuộc địa, cũng như hậu duệ của những người châu Phi từng trốn thoát khỏi các đoàn buôn nô lệ. Ngoài ra còn có nhiều cộng đồng truyền thống như quilombola, caboclo, ribeirinho và hơn 400 nhóm dân tộc bản địa, trong đó có khoảng 80 nhóm vẫn sống trong tình trạng tự cô lập.

Dù khác nhau về văn hóa, tất cả các cộng đồng này đều có chung một điểm: lối sống gắn bó sâu sắc với rừng và các con sông.

Ngôi làng giữa rừng sâu

Ngôi làng nơi Nadia – và cũng là nơi Evangelista sinh sống – chỉ có thể đến bằng đường sông sau nhiều ngày đi thuyền từ thành phố Manaus, đô thị cuối cùng trước khi bước vào vùng rừng sâu.

Cũng như nhiều cộng đồng hẻo lánh khác trong Amazon, người dân sống trong những ngôi nhà sàn bằng gỗ và lá cọ, cao khoảng một đến hai mét so với mặt đất để tránh động vật hoang dã và sự thay đổi mực nước sông, vốn có thể chênh lệch tới 14 mét trong năm.

Ngôi làng có khoảng 15 gia đình với gần 60 người, trong đó gần một nửa là trẻ em. Cơ sở hạ tầng rất đơn giản: một nhà thờ nhỏ, một lớp học duy nhất, một sân bóng đá được mở giữa rừng, nhưng không có cửa hàng, bưu điện hay nghĩa trang theo kiểu phương Tây.

Ba phía của làng được bao quanh bởi rừng nguyên sinh, phía trước là con sông nơi những chiếc xuồng và thuyền nhỏ neo đậu.

Nhịp sống của rừng

Cuộc sống ở đây tuân theo chu kỳ tự nhiên: 12 giờ ánh sáng và 12 giờ bóng tối. Phần lớn thời gian dành cho các hoạt động sinh tồn như săn bắt, đánh cá, hái lượm, nấu ăn, chăm sóc trẻ em, sửa chữa nhà sàn và thuyền.

Một phần quan trọng trong ngày là gặp gỡ hàng xóm. Việc ghé qua uống cà phê không chỉ mang tính xã giao mà còn là cách trao đổi thông tin quan trọng: nơi nào nhiều cá, có nguy hiểm nào xuất hiện hay liệu có ai nhìn thấy rắn hoặc báo đốm trong rừng.

Trong làng, cửa sổ và cửa ra vào – nếu có – thường luôn mở. Không gian riêng tư khá hạn chế; mọi người có thể ra vào nhà của nhau dễ dàng. Cộng đồng vận hành như một cơ thể sống: cùng thức dậy, cùng nghỉ ngơi, cùng đối diện với bệnh tật và cùng tìm cách chữa lành.

Ở đây, khái niệm sở hữu tư nhân cũng khác. Những vật dụng như thuyền hay mái chèo thuộc về cá nhân, nhưng đất rừng, sông suối và tài nguyên thiên nhiên được xem là của chung.

Sống chung với các loài khác

Những ngôi nhà sàn không phải là không gian khép kín như căn hộ thành phố. Chúng mở ra cho nhiều loài sinh vật cùng cư trú.

Trong căn nhà của Evangelista, con người sống chung với hai con chó, một con mèo, ba đàn dơi, hàng chục con thằn lằn, vài con ếch và cả một con nhện tarantula. Ngoài sân còn có bốn con kền kền, một con diều hâu và nhiều loài thằn lằn lớn nhỏ.

Còn dưới bến thuyền, một con cá sấu dài bốn mét – được gọi là Willy – cũng xem nơi đó như nhà của mình.

Sự chung sống này chỉ có thể tồn tại nhờ kiến thức sâu sắc về thiên nhiên, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Một cách nhìn khác về thế giới

Đối với các dân tộc Amazon, ranh giới giữa “thiên nhiên” và “xã hội” gần như không tồn tại.

Nhà tư tưởng bản địa Ailton Krenak từng nói:
“Không có gì không phải là thiên nhiên. Mọi thứ đều là thiên nhiên.”

Lãnh đạo tinh thần người Yanomami, Davi Kopenawa, cũng cho rằng con người không “sống trong rừng”, mà chính là một phần của rừng. Khi rừng đau khổ, con người cũng đau khổ.

Từ cách nhìn này xuất phát một thái độ tôn trọng sâu sắc đối với môi trường: cây cối, sông suối, núi non và cả các loài động vật đều được xem như những người thân trong cùng một gia đình.

Một tương lai “tổ tiên”

Các cộng đồng bản địa ngày nay không từ chối tiến bộ. Trái lại, nhiều nhóm sử dụng công nghệ hiện đại để bảo vệ rừng: điện thoại di động, ứng dụng phát hiện cháy rừng, máy bay không người lái và cảm biến để theo dõi hoạt động phá rừng trái phép.

Những người trẻ Guajajara ở bang Maranhão (Brazil) tự gọi mình là “những người canh giữ rừng”. Họ tuần tra lãnh thổ, sử dụng camera và phần mềm nhận diện âm thanh của cưa máy hoặc máy kéo để phát hiện sớm các hoạt động khai thác gỗ.

Theo Evangelista, các dân tộc rừng gọi mô hình này là “tương lai tổ tiên” – một tương lai kết hợp trí tuệ truyền thống với công nghệ hiện đại.

Sống trong Amazon – hay đúng hơn, trở thành một phần của Amazon – cho thấy một cách hiện hữu khác trên trái đất: một cách sống không phá hủy thiên nhiên, nhưng tồn tại trong sự cộng sinh với mọi loài. Và trong thế giới ấy, hợp tác chứ không phải cạnh tranh mới là sức mạnh giúp sự sống phát triển.

https://www.avvenire.it/agora/cultura/la-biologa-evangelista-vivere-in-amazzonia-con-un-caimano-per-vicino_105414