Kỷ niệm 100 năm tấn phong sáu giám mục người Trung Quốc đầu tiên

Hội thảo quốc tế tại Đài Bắc đánh dấu 100 năm sự kiện Đức Giáo hoàng Piô XI tấn phong sáu giám mục bản địa Trung Quốc đầu tiên vào tháng 10 năm 1926. Đây là bước ngoặt quan trọng trong tiến trình hội nhập văn hóa của Giáo hội tại Trung Quốc, nhưng sau năm 1949, tiến trình này phải đối diện với sự kiểm soát của chính quyền Bắc Kinh. Vấn đề căn tính và quyền tự chủ của Giáo hội tại Trung Quốc vẫn mang tính thời sự.

Hội thảo nhìn lại dấu mốc lịch sử

Ngày 16 và 17 tháng 10 năm 2026, các chuyên gia đến từ nhiều khu vực sử dụng tiếng Hoa đã quy tụ tại Đại học Công giáo Phụ Nhân ở Đài Bắc, Đài Loan, để kỷ niệm 100 năm ngày tấn phong sáu giám mục bản địa Trung Quốc đầu tiên. Hội thảo do Học viện Công giáo Phụ Nhân, Hội đồng Giám mục Khu vực Trung Quốc và Hiệp hội Giao lưu Văn hóa Phanxicô Xavier Ferdinand Verbiest phối hợp tổ chức.

Các tham luận không chỉ nhìn lại sự kiện năm 1926, mà còn suy tư về chặng đường 80 năm kể từ khi phẩm trật Giáo hội Công giáo tại Trung Quốc được thiết lập vào năm 1946, dưới triều đại Đức Giáo hoàng Piô XII.

Bước ngoặt dưới triều Đức Giáo hoàng Piô XI

Trong bài phát biểu khai mạc, linh mục Gianni Criveller, nhà truyền giáo thuộc Hội Truyền giáo Hải ngoại Paris (PIME) và giám đốc biên tập của AsiaNews, đã trình bày ý nghĩa lịch sử của ngày 28 tháng 10 năm 1926, khi Đức Giáo hoàng Piô XI đích thân tấn phong sáu giám mục người Trung Quốc tại Đền thờ Thánh Phêrô ở Rôma. Ngày này được chọn trùng với kỷ niệm ngày Đức Piô XI lãnh nhận chức giám mục.

Tiến trình bản địa hóa Giáo hội tại Trung Quốc đã trải qua nhiều khó khăn và bất đồng. Ngay từ thế kỷ XVII, Đức Giáo hoàng Grêgôriô XV đã giao cho Bộ Truyền bá Đức tin nhiệm vụ thúc đẩy việc đào tạo hàng giáo sĩ bản địa. Năm 1919, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XV tiếp tục khẳng định định hướng này qua Tông thư Maximum Illud.

Tuy nhiên, Đức Khâm sứ Tòa Thánh tại Trung Quốc, Đức Tổng Giám mục Celso Costantini, vẫn phải vượt qua nhiều trở ngại để xúc tiến việc bổ nhiệm các giám mục bản địa và xác định những địa hạt thuộc quyền quản nhiệm của các ngài.

Ngày 15 tháng 6 năm 1926, Đức Piô XI công bố danh tính sáu ứng viên giám mục mà chính ngài sẽ tấn phong tại Rôma vào tháng 10 cùng năm, gồm:

• Đức cha Giuse Hồ Nhược Sơn (Joseph Hu Ruoshan), thuộc địa phận Đại Châu, tỉnh Chiết Giang.
• Đức cha Simon Chu Khải Mân (Simon Zhu Kaimin), thuộc địa phận Hải Môn, tỉnh Giang Tô.
• Đức cha Philip Zhao Huayi, thuộc địa phận Tuyên Hóa, tỉnh Hà Bắc.
• Đức cha Melchior Sun Dezhen, thuộc hạt phủ Lịch Huyện, tỉnh Hà Bắc.
• Đức cha Odoric Cheng Hede, thuộc địa phận Phổ Kỳ, tỉnh Hồ Bắc.
• Đức cha Aloysius Chen Guodi, thuộc địa phận Phần Dương, tỉnh Sơn Tây.

Trích dẫn các ghi chép của Đức Tổng Giám mục Costantini, linh mục Criveller cho biết, dù có những khó khăn và bất đồng, các nhà truyền giáo vẫn vâng phục chỉ thị của Đức Giáo hoàng. Những người trẻ đón nhận các định hướng mới với lòng nhiệt thành, trong khi nhiều nhà truyền giáo kỳ cựu cũng chấp nhận với tinh thần vâng phục.

Ngày 10 tháng 9 năm 1926, sáu ứng viên giám mục cùng Đức Tổng Giám mục Costantini rời Thượng Hải trên tàu President Adams của Hoa Kỳ và đến Napoli ngày 16 tháng 10, sau một hành trình dài. Việc lựa chọn tàu Mỹ nhằm thể hiện tính độc lập, tránh phụ thuộc vào các cường quốc châu Âu. Ngày 28 tháng 10, lễ tấn phong được cử hành tại Đền thờ Thánh Phêrô ở Rôma, đánh dấu một sự kiện có ý nghĩa đặc biệt đối với cả Giáo hội Trung Quốc lẫn Giáo hội hoàn vũ.

Từ việc thiết lập hàng giáo phẩm đến những thách đố sau năm 1949

Trong bài tham luận chính thứ hai, Đức Tổng Giám mục Savio Hon, nguyên thư ký Bộ Truyền giáo, nhấn mạnh ý nghĩa của sự hiệp thông giữa các giám mục Trung Quốc với Đức Giáo hoàng, được thể hiện rõ qua việc tấn phong năm 1926.

Một bước phát triển quan trọng khác diễn ra năm 1946, dưới triều Đức Giáo hoàng Piô XII, khi hàng giáo phẩm Công giáo tại Trung Quốc được thiết lập. Các địa phận tông tòa được chuyển thành tổng giáo phận, giáo phận và hạt phủ tông tòa. Đây là dấu chỉ cho thấy Tòa Thánh tin tưởng vào sự trưởng thành của Giáo hội địa phương, trong bối cảnh Trung Quốc đang chìm sâu vào cuộc nội chiến giữa lực lượng Cộng sản và Quốc dân đảng.

Bà Mingfang Zhao, thuộc Đại học Giáo hoàng Grêgôriô, phân tích mối quan hệ giữa ngoại giao và sự kháng cự sau năm 1949, khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập dưới sự lãnh đạo của Mao Trạch Đông. Qua việc nghiên cứu hoạt động của Đức Tổng Giám mục Antonio Riberi, Khâm sứ Tòa Thánh; Đức Tổng Giám mục Martin Gilligan, thư ký Tòa Khâm sứ tại Nam Kinh; và Đức Tổng Giám mục Yu Ping, Tổng Giám mục Nam Kinh, bà cho rằng quan hệ giữa Giáo hội và chính quyền Cộng sản không đơn thuần là quá trình Bắc Kinh tách khỏi Rôma. Đây còn là giai đoạn Giáo hội phải xác định lại căn tính, quyền tự chủ và cơ cấu tổ chức của mình.

Bà Bibiana Wong, thuộc Đại học Phụ Nhân, tập trung vào biến cố năm 1958, khi chính quyền Bắc Kinh bắt đầu tiến hành các lễ tấn phong giám mục không có sự ủy nhiệm của Đức Giáo hoàng. Theo phân tích của bà, đây không chỉ là sự đứt gãy trong mối tương quan truyền thống giữa quyền bính giám mục và Tòa Thánh, mà còn mở đầu cho một cơ cấu quản trị Giáo hội khác tại Trung Quốc.

Vấn đề này vẫn tiếp tục được đặt ra trong bối cảnh Thỏa thuận tạm thời giữa Tòa Thánh và Trung Quốc về việc bổ nhiệm giám mục, được ký kết năm 2018.

Những nỗ lực xây dựng sự hiệp thông trong thế giới Hoa ngữ

Hội thảo cũng đề cập đến những bước phát triển khác trong tiến trình hội nhập văn hóa của Công giáo vào bối cảnh Trung Quốc, đồng thời duy trì sự hiệp thông với Giáo hội hoàn vũ.

Ông Michael Chang, thuộc Đại học Quốc lập Chính trị Đài Bắc, trình bày về việc thành lập Hội đồng Giám mục Khu vực Trung Quốc tại Đài Loan vào tháng 4 năm 1967, dưới tác động của Công đồng Vaticanô II. Cơ cấu này trở thành nơi gặp gỡ giữa kinh nghiệm lưu vong, tinh thần hiệp đoàn và sự hợp tác giữa các hội đồng giám mục.

Trong khi đó, ông Anthony Lam, thuộc Đại học Shue Yan ở Hồng Kông, nghiên cứu đóng góp của tám vị hồng y người Trung Quốc trong lịch sử Giáo hội. Vị đầu tiên là Đức Hồng y Thomas Tien, được Đức Giáo hoàng Piô XII tấn phong hồng y vào tháng 12 năm 1945. Ba vị hồng y còn sống được nhắc đến trong bài tham luận là Đức Hồng y Giuse Trần Nhật Quân (Joseph Zen), Đức Hồng y Gioan Thang Hán (John Tong) và Đức Hồng y Stêphanô Chu Thủ Nhân (Stephen Chow), thuộc Hồng Kông.

Căn tính và quyền tự chủ của Giáo hội tại Trung Quốc vẫn là vấn đề thời sự

Nhìn lại một thế kỷ kể từ ngày sáu giám mục bản địa đầu tiên được tấn phong, hội thảo tại Đài Bắc cho thấy tiến trình hội nhập văn hóa của Giáo hội tại Trung Quốc vừa là hành trình trưởng thành, vừa là hành trình đối diện với nhiều thử thách.

Quyết định của Đức Giáo hoàng Piô XI năm 1926 mở ra một giai đoạn mới, khẳng định tầm quan trọng của hàng giáo sĩ bản địa trong việc xây dựng Giáo hội tại Trung Quốc. Tuy nhiên, những biến động chính trị từ năm 1949, đặc biệt là việc tấn phong giám mục không có sự ủy nhiệm của Đức Giáo hoàng từ năm 1958, đã đặt ra những thách đố sâu sắc đối với sự hiệp thông giữa Giáo hội tại Trung Quốc và Tòa Thánh.

Một trăm năm sau sự kiện lịch sử ấy, câu hỏi về cách thức Giáo hội hội nhập vào văn hóa Trung Quốc mà vẫn duy trì sự hiệp thông với Giáo hội hoàn vũ tiếp tục là vấn đề quan trọng đối với đời sống Công giáo tại Trung Quốc và trong toàn thể Giáo hội.

https://www.asianews.it/en/east-asia/taiwan/the-legacy-of-one-hundred-years-since-the-first-chinese-bishops