Từ nạn ưu ái người thân đến thói quen lên giọng dạy đời, lịch sử Giáo hoàng đã để lại dấu ấn trong nhiều cách nói quen thuộc của chúng ta ngày nay.

Các vị Giáo hoàng đã ảnh hưởng đến đời sống thế giới suốt nhiều thế kỷ. Nhưng không phải ai cũng biết rằng dấu ấn ấy còn hiện diện trong ngôn ngữ hằng ngày. Có những từ bắt nguồn từ tập tục từng tồn tại trong Giáo triều Rôma; có những thành ngữ gắn liền với việc bầu chọn Giáo hoàng; và có những thuật ngữ Công giáo được sử dụng rộng rãi ngay cả bên ngoài Giáo hội.

Dưới đây là sáu cách nói có nguồn gốc thú vị từ lịch sử Giáo hoàng và Giáo hội Công giáo.

1. Gia đình trị (nepotism)

Ngày nay, nepotism chỉ việc người có quyền lực ưu ái người thân, trao cho họ chức vụ hoặc quyền lợi mà có thể họ không đủ năng lực đảm nhận. Trong tiếng Việt, từ này thường được hiểu là “nạn gia đình trị” hoặc “tệ ưu ái người thân”, tùy ngữ cảnh.

Từ nepotism bắt nguồn từ tiếng Ý nepotismo, liên quan đến từ nipote, nghĩa là cháu. Trong thời Phục Hưng và những thế kỷ sau đó, một số vị Giáo hoàng đã dành các chức vụ quan trọng cho người thân trong gia đình. Có người được bổ nhiệm làm hồng y, có người tích lũy được nhiều tài sản và ảnh hưởng. Trong một số trường hợp, người được gọi là cháu thực ra là con trai của vị Giáo hoàng.

Tập tục này khiến thuật ngữ nepotism dần mang nghĩa tiêu cực. Về sau, từ này được sử dụng rộng rãi trong chính trị, kinh doanh và đời sống xã hội.

Vì thế, khi một người được thăng chức chủ yếu nhờ quan hệ gia đình thay vì năng lực, người ta có thể gọi đó là nạn ưu ái người thân.

2. Lên giọng dạy đời (to pontificate)

Hẳn ai cũng từng gặp người thích nói dài dòng, luôn cho rằng mình đúng và không muốn người khác phản bác. Trong tiếng Anh, động từ to pontificate được dùng để chỉ cách nói năng như vậy: lên giọng dạy đời, tỏ vẻ bề trên hoặc đưa ra ý kiến như thể đó là chân lý không thể bàn cãi.

Từ này có liên hệ với pontificate, danh từ chỉ chức vụ hoặc triều đại Giáo hoàng, và với tiếng Latinh pontifex, nghĩa là thượng tế. Tuy nhiên, cần phân biệt hai cách dùng: a pontificate nói về chức vụ hoặc triều đại của một vị Giáo hoàng; còn to pontificate trong tiếng Anh hiện đại thường mang nghĩa chê trách cách nói năng tự phụ, giáo điều.

Theo thời gian, nghĩa thứ hai trở nên phổ biến trong đời sống thường ngày. Người ta dùng từ này khi muốn phê bình một người nói chuyện với vẻ quá tự tin, thích áp đặt quan điểm hoặc tỏ ra mình hiểu biết hơn người khác.

3. Đóng vai người biện hộ cho ma quỷ (devil’s advocate)

Thành ngữ tiếng Anh devil’s advocate chỉ việc cố ý đưa ra những lập luận phản đối một quan điểm để kiểm tra tính vững chắc của nó, ngay cả khi người đưa ra phản biện không thực sự bất đồng.

Thành ngữ này gắn với tiến trình phong thánh của Giáo hội Công giáo. Trong lịch sử, có một chức vụ được gọi là Promotor Fidei, thường được dịch là “Người cổ võ Đức tin”. Người đảm nhận chức vụ này có nhiệm vụ xem xét các chứng cứ, nêu những điểm cần làm rõ và kiểm tra các lập luận liên quan đến việc phong thánh.

Trong cách gọi phổ biến, vị chức sắc này được biết đến với tên advocatus diaboli, nghĩa là “người biện hộ cho ma quỷ”. Công việc của ông không phải là chống lại Giáo hội, nhưng là góp phần bảo đảm rằng việc tuyên phong một vị thánh được xem xét cẩn trọng.

Ngày nay, thành ngữ devil’s advocate được dùng rộng rãi trong các cuộc thảo luận. Một người có thể chủ động nêu ra những phản biện để giúp mọi người nhìn vấn đề từ nhiều phía, dù bản thân họ không nhất thiết đồng ý với những lập luận ấy.

4. Mật nghị Hồng y (conclave)

Ngày nay, từ conclave thường được dùng để chỉ một cuộc họp kín của những người có ảnh hưởng. Trong Giáo hội Công giáo, thuật ngữ này đặc biệt gắn với cuộc bầu chọn Giáo hoàng, được gọi là “Mật nghị Hồng y”.

Từ conclave bắt nguồn từ tiếng Latinh cum clave, nghĩa là “cùng với chìa khóa”, gợi đến việc các hồng y được cách ly trong một không gian khép kín để tiến hành bầu chọn Giáo hoàng.

Một sự kiện quan trọng trong lịch sử mật nghị diễn ra tại thành phố Viterbo của Italia vào năm 1268. Sau khi Đức Giáo hoàng Clêmentê IV qua đời, các hồng y mất nhiều thời gian mà vẫn không thể thống nhất người kế nhiệm. Cuộc bầu chọn kéo dài gần ba năm, đến năm 1271 mới kết thúc với việc tuyển chọn Đức Giáo hoàng Grêgôriô X.

Trong thời gian chờ đợi, người dân Viterbo đã khóa các hồng y bên trong cung điện và hạn chế khẩu phần ăn nhằm thúc đẩy các ngài sớm đưa ra quyết định. Sự kiện này góp phần thúc đẩy việc thiết lập những quy định chặt chẽ hơn về bầu chọn Giáo hoàng. Năm 1274, Đức Grêgôriô X ban hành các quy định liên quan đến mật nghị.

Ngày nay, conclave không chỉ gắn với việc bầu chọn Giáo hoàng mà đôi khi còn được dùng theo nghĩa rộng để chỉ một cuộc họp kín, nơi những quyết định quan trọng được đưa ra.

5. Tuyên phong hiển thánh (canonization)

Trong Giáo hội Công giáo, canonization là việc Đức Giáo hoàng chính thức tuyên phong một người là hiển thánh, cho phép Giáo hội hoàn vũ tôn kính vị ấy theo quy định của Giáo hội.

Thuật ngữ này liên quan đến từ canon, nghĩa là quy điển hoặc danh sách chính thức. Trong ngữ cảnh này, từ ấy gắn với danh sách các vị thánh được Giáo hội nhìn nhận.

Việc tôn kính các thánh đã có từ những thế kỷ đầu của Kitô giáo. Qua thời Trung cổ, thẩm quyền chính thức tuyên phong hiển thánh dần được dành riêng cho Đức Giáo hoàng.

Ngày nay, từ canonize còn được dùng theo nghĩa bóng để nói về một người được công chúng ngưỡng mộ đến mức dường như không ai có thể phê bình họ. Chẳng hạn, người ta có thể nói một nghệ sĩ được giới phê bình tôn lên hàng huyền thoại, hoặc một nhân vật nổi tiếng được người hâm mộ gần như tuyệt đối tôn sùng.

Tuy nhiên, cách dùng theo nghĩa bóng này hoàn toàn khác với việc tuyên phong hiển thánh trong Giáo hội. Việc phong thánh đòi hỏi một tiến trình điều tra và thẩm định nghiêm túc, chứ không chỉ dựa trên sự nổi tiếng hay lòng ngưỡng mộ của công chúng.

6. Tuyên bố ex cathedra – Từ ngai tòa

Cụm từ Latinh ex cathedra có nghĩa là “từ ngai tòa”. Trong thần học Công giáo, thuật ngữ này chỉ việc Đức Giáo hoàng thi hành quyền giáo huấn tối cao để xác định một giáo lý về đức tin hoặc luân lý với tính cách chung cuộc, theo những điều kiện được Giáo hội quy định.

Không phải mọi lời nói, bài giảng hay văn kiện của Đức Giáo hoàng đều là tuyên bố ex cathedra. Thuật ngữ này có ý nghĩa thần học chính xác, gắn với giáo huấn về quyền bất khả ngộ của Đức Giáo hoàng trong những điều kiện nhất định.

Ngoài phạm vi Giáo hội, cụm từ ex cathedra đôi khi được dùng theo nghĩa bóng để mô tả một người phát biểu với vẻ chắc chắn tuyệt đối, như thể không ai có quyền chất vấn.

Chẳng hạn, khi một người trong bữa ăn gia đình đưa ra ý kiến và khẳng định rằng không còn gì để bàn cãi, người khác có thể đùa rằng: “Đúng là một tuyên bố ex cathedra!”

Cách dùng này mang tính hài hước, nhưng cần nhớ rằng trong Giáo hội Công giáo, ex cathedra không đơn thuần là cách nói tự tin hay áp đặt. Đây là một thuật ngữ chuyên môn liên quan đến quyền giáo huấn của Đức Giáo hoàng.

Sáu cách nói trên cho thấy lịch sử Giáo hội đã góp phần hình thành ngôn ngữ và văn hóa của xã hội. Từ những tập tục trong Giáo triều Rôma đến các quy định về mật nghị và việc phong thánh, nhiều thuật ngữ có nguồn gốc Công giáo đã đi vào đời sống thường ngày, đôi khi mang ý nghĩa khác với nghĩa ban đầu.

https://aleteia.org/2026/10/15/6-everyday-expressions-with-surprising-papal-connections/