Những loại bánh truyền thống trong lễ Các Thánh và lễ Cầu cho các tín hữu đã qua đời trên khắp thế giới

Trước khi tục lệ “cho kẹo hay bị ghẹo” trở thành một hoạt động thế tục phổ biến, người Công giáo tại nhiều quốc gia đã có truyền thống làm những loại bánh đặc biệt để mừng lễ Các Thánh và tưởng nhớ những người đã qua đời. Những công thức làm bánh ấy được lưu truyền qua nhiều thế hệ suốt hàng thế kỷ, gắn liền với đời sống đức tin và văn hóa của từng dân tộc.

Cuối tuần này, trẻ em trên khắp thế giới háo hức chuẩn bị cho một trong những hoạt động phổ biến nhất của văn hóa thế tục: tục lệ “cho kẹo hay bị ghẹo”. Tuy nhiên, không nhiều người biết rằng từ rất lâu trước khi kẹo bánh trở thành món quà quen thuộc trong dịp Halloween, người Công giáo ở nhiều nơi trên thế giới đã có truyền thống làm những loại bánh riêng để mừng lễ Các Thánh và lễ Cầu cho các tín hữu đã qua đời.

Dưới đây là một số loại bánh tiêu biểu và được yêu thích trong truyền thống Công giáo tại nhiều quốc gia.

Bánh Pan dei Morti của Ý

Có hình dáng như chiếc lá, bên ngoài giòn nhưng bên trong mềm xốp, Pan dei Morti (bánh người đã khuất) rất phổ biến tại miền Bắc nước Ý, đặc biệt là vùng Lombardia, nơi có thành phố Milano. Tên gọi của loại bánh này có nghĩa là “Bánh của người đã khuất”. Nguồn gốc của bánh bắt đầu từ thời Trung cổ, khi các gia đình tận dụng những nguyên liệu còn lại trong nhà bếp để làm bánh ngọt tưởng nhớ những người thân đã qua đời.

Trước khi đem nướng, đôi khi các gia đình đặt từng chiếc bánh lên một miếng bánh lễ mỏng (ostia), tương tự bánh dùng trong Bí tích Thánh Thể, rồi nướng chung. Cách làm này mang ý nghĩa biểu tượng, nối kết mầu nhiệm Thánh Thể với việc tưởng nhớ những người đã khuất.

Từ thế kỷ XVIII, các thợ làm bánh bắt đầu bổ sung những nguyên liệu có nguồn gốc từ Tân Thế giới, chẳng hạn như ca cao và rượu rum. Ngày nay, công thức bánh thường có ca cao, hạnh nhân, sung khô, hạt thông, nho khô và rượu rum. Loại bánh hình bầu dục này được bán tại các quán cà phê, tiệm bánh địa phương hoặc được các gia đình tự làm tại nhà. Đây đã trở thành một nét ẩm thực đặc trưng trong truyền thống tưởng nhớ người đã khuất của người Công giáo miền Bắc nước Ý.

Những truyền thống tương tự cũng hiện diện ở miền Trung và miền Nam nước Ý. Tại vùng Umbria, người ta làm Fave dei Morti (bánh đậu người đã khuất); còn tại Sicilia có Rame di Napoli (bánh Rame Napoli), tên gọi gắn với Napoli, kinh đô lịch sử của Vương quốc Sicilia. Mỗi vùng lại có những biến thể riêng, chẳng hạn bánh ở Umbria sử dụng hương hồi, trong khi bánh ở Sicilia có thêm hạt hồ trăn.

Bánh Huesos de Santo của Tây Ban Nha

Tên gọi Huesos de Santo có nghĩa là “Xương các Thánh”. Đây là loại bánh hạnh nhân truyền thống của Tây Ban Nha, được dùng để tôn kính các thánh và tưởng nhớ những người thân đã qua đời. Bánh được tạo hình giống những khúc xương nhỏ, bên trong là phần nhân rỗng được nhồi hỗn hợp lòng đỏ trứng và đường, gọi là yema. Những biến thể hiện đại còn có nhân sô-cô-la, nấm truffle hoặc mâm xôi.

Nguồn gốc của loại bánh này được gắn với một tu sĩ Biển Đức sáng tạo, người muốn hướng các tập tục ẩm thực địa phương ra khỏi những ảnh hưởng ngoại giáo. Trong nhiều thế kỷ, người dân bán đảo Iberia thường chuẩn bị thức ăn vào đêm ngày 1 tháng Mười Một để dâng cúng cho các linh hồn. Khi ấy, người ta tin rằng khoảng thời gian giữa đêm ngày 1 và ngày 2 tháng Mười Một là lúc ranh giới giữa thế giới người sống và người chết trở nên mong manh nhất.

Vào khoảng thế kỷ XV, một tu sĩ Biển Đức địa phương đã nghĩ đến việc sử dụng nguồn hạnh nhân sẵn có trong vùng để làm bánh Huesos de Muertos, nghĩa là “Xương của người đã khuất”. Qua đó, ngài hướng tập tục này đến việc cử hành lễ kính các thánh và các vị tử đạo Công giáo, đồng thời vẫn tưởng nhớ những người thân đã qua đời.

Từ đó, Huesos de Santo trở thành một phần không thể thiếu trong truyền thống mùa thu của Tây Ban Nha. Khi dạo bước qua những khu phố cổ tại các thành phố Tây Ban Nha, người ta dễ dàng bắt gặp những chiếc bánh hạnh nhân hình xương được trưng bày trang trọng trong các tiệm bánh địa phương.

Bánh Għadam tal-Mejtin của Malta

Tương tự loại bánh truyền thống của Tây Ban Nha, Għadam tal-Mejtin có nghĩa là “Xương của người đã khuất”. Đây là loại bánh quy làm từ bột nhào giòn, tạo hình giống khúc xương và có nhân hạnh nhân.

Có nguồn gốc ít nhất từ thế kỷ XVI, loại bánh này được tạo hình nhằm biểu tượng cho mối liên hệ giữa trần thế và cõi vĩnh hằng. Phần nhân hạnh nhân mềm bên trong được ví như tủy xương, tượng trưng cho linh hồn hiện diện trong thân xác.

Mỗi năm, vào cuối tháng Mười, các gia đình và tiệm bánh địa phương (pastizzerijas) lại chuẩn bị bột mì, bơ, đường, hạnh nhân và trứng để làm loại bánh truyền thống này.

Lịch sử của bánh gắn bó sâu sắc với lịch sử Công giáo trên quần đảo Malta, nơi từng nằm dưới quyền cai quản của các Hiệp sĩ Thánh Gioan từ năm 1530 đến năm 1798. Trong dịp lễ Các Thánh và lễ Cầu cho các tín hữu đã qua đời, giới lãnh đạo Malta cùng những người thân cận thường đặt làm những đài tưởng niệm tang lễ lớn, được trang trí công phu, tại Nhà thờ Chính tòa Thánh Gioan. Sau Thánh lễ, họ tổ chức những bữa tiệc với các tác phẩm điêu khắc bằng bánh hạnh nhân cầu kỳ để tưởng nhớ các linh hồn đã qua đời, cũng như các thánh và các vị tử đạo.

Người lao động bình dân tại Malta không thể tổ chức những bữa tiệc xa hoa như giới Hiệp sĩ, nhưng họ đã tìm cách mô phỏng một số món bánh hạnh nhân được phục vụ trong những dịp ấy. Bằng cách kết hợp các nguyên liệu địa phương dễ tìm như nhân hạnh nhân, vỏ chanh, trứng và bột mì, người dân đã tạo ra hình thức ban đầu của bánh Għadam tal-Mejtin.

Những chiếc bánh hình xương này không chỉ gợi nhắc con người về tính hữu hạn của đời sống (memento mori), mà còn khơi dậy lời cầu nguyện cho những người đã qua đời. Theo bài viết, loại bánh từng được Tòa án Dị giáo xem xét và sau đó được chấp thuận, trở thành một nét đặc trưng trong văn hóa ẩm thực Malta.

Bánh Broas dos Santos của Bồ Đào Nha

Được xem là một tiền thân của những tập tục Halloween ngày nay, truyền thống Pão-por-Deus, nghĩa là “Bánh của Thiên Chúa”, là một nét văn hóa ẩm thực lâu đời tại Bồ Đào Nha. Sự phát triển của truyền thống này gắn liền với trận động đất kinh hoàng xảy ra tại Lisboa năm 1755.

Hằng năm, vào ngày 1 tháng Mười Một, trẻ em Bồ Đào Nha thường đi thành từng nhóm nhỏ từ nhà này sang nhà khác, mang theo những chiếc túi tự làm và xin Pão-por-Deus. Tập tục này có thể được xem như một hình thức “cho kẹo hay bị ghẹo” mang đậm dấu ấn Công giáo. Các em thường vừa đi vừa hát:

“Những chiếc bánh nhỏ, những chiếc bánh nhỏ
Cho tôi và cho các bạn,
Để trao tặng những người đã khuất,
Những người đang nằm yên trong mồ…”

Các gia đình thường trao tặng Broas dos Santos (bánh quy các thánh), một loại bánh đặc chắc làm từ bột ngô, khoai lang và các loại gia vị ngọt.

Nguồn gốc của nghi thức này có thể bắt nguồn ít nhất từ thời Trung cổ, khi người dân bắt đầu chuẩn bị thức ăn để phân phát trong các buổi tụ họp cầu nguyện cho người đã qua đời vào dịp lễ Cầu cho các tín hữu đã qua đời.

Tuy nhiên, truyền thống này thực sự phát triển mạnh sau trận động đất thảm khốc xảy ra tại Lisboa ngày 1 tháng Mười Một năm 1755. Thảm họa ấy có sức tàn phá lớn đến mức làm lung lay niềm tin vào thuyết lạc quan triết học của triết gia người Pháp Voltaire. Sau trận động đất, những người sống sót đi khắp các đường phố Lisboa để xin Pão-por-Deus, cũng có thể hiểu là “Xin bánh vì lòng kính sợ Thiên Chúa”.

Kể từ đó, Pão-por-Deus vừa trở thành biểu tượng của đức bác ái Kitô giáo, vừa là một truyền thống ẩm thực được người dân Bồ Đào Nha yêu mến.

Bánh Soul Cakes của Ireland

Soul Cakes (bánh cầu cho các linh hồn) là những chiếc bánh quy nhỏ, có vị ngọt và hương gia vị, thường được đánh dấu hình thánh giá trên mặt bánh. Loại bánh này được làm riêng cho dịp lễ Các Thánh và lễ Cầu cho các tín hữu đã qua đời tại nhiều vùng trên khắp Ireland.

Truyền thống này có nguồn gốc ít nhất từ thời Trung cổ, phản ánh niềm tin rằng các linh hồn người đã khuất cần được chúng ta cầu nguyện, nâng đỡ trong hành trình thanh luyện nơi luyện ngục.

Theo một truyền thống địa phương, khi một nhóm trẻ em đến gõ cửa nhà một góa phụ để xin bố thí, đổi lại các em sẽ cầu nguyện cho những người đã qua đời, người phụ nữ này sẽ chuẩn bị bánh từ những nguyên liệu còn lại trong căn bếp của mình. Bà nhanh chóng làm những chiếc bánh yến mạch, thêm các loại gia vị ngọt và trái cây khô, rồi đánh dấu hình thánh giá trên mặt bánh.

Theo thời gian, những chiếc bánh mộc mạc ấy trở thành món ăn truyền thống không thể thiếu trong dịp lễ Các Thánh tại Ireland.

Bánh thường được trao cho trẻ em, được gọi là Soulers, khi các em đi từ nhà này sang nhà khác và hát bài hát truyền thống mang tên Souling:

“Một linh hồn! Một linh hồn! Một chiếc bánh cầu cho các linh hồn!
Xin bà vui lòng cho chúng cháu một chiếc bánh!
Một chiếc cho Phêrô, hai chiếc cho Phaolô,
Ba chiếc dành cho Đấng đã dựng nên tất cả chúng ta!”

Hình thức “xin bánh để cầu nguyện” có từ hàng thế kỷ trước này là một phần quan trọng trong bản sắc Công giáo Ireland. Truyền thống ấy vẫn được gìn giữ đến ngày nay. Ca sĩ người Anh Sting, vốn có nguồn gốc Ireland, thậm chí đã đưa phiên bản riêng của bài hát Soul Cake vào album If on a winter night phát hành năm 2009.

https://aleteia.org/2026/10/31/best-all-saints-and-all-souls-day-cookies-from-around-the-world/