HUYNH ĐOÀN GIÁO DÂN ĐA MINH Cầu nguyện – hiệp thông – học hành – sứ vụ
Có một từ ngữ trong chủ đề Đức Thánh Cha Lêô XIV chọn cho Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội năm 2027 đáng để chúng ta suy ngẫm. Đó là sự chú ý, bắt nguồn từ tiếng Latinh ad-tendere, có nghĩa là “hướng mình về phía”. Chú ý không phải là tiếp nhận thụ động hay liên tục lướt xem nội dung, nhưng là chủ động hướng mình đến một điều gì đó bên ngoài bản thân, một điều xứng đáng để ta dành thời gian và sự quan tâm lâu dài.
Các nền tảng kỹ thuật số hiện đang chi phối phần lớn hoạt động truyền thông lại được thiết kế theo hướng ngược lại: chúng tìm cách thu hút con người. Chúng nhận diện những phản ứng tâm lý, kích thích các thói quen khó kiểm soát và liên tục cung cấp nội dung nhằm giữ ánh mắt người dùng trên màn hình thêm vài giây. Mục tiêu kinh doanh không đơn thuần là truyền thông, nhưng là khai thác sự chú ý của con người như một nguồn tài nguyên để bán cho các nhà quảng cáo. Điều này được thực hiện bằng cách khơi gợi những trạng thái tâm lý như giận dữ, lo âu và ham muốn, khiến sự chú ý dễ bị cuốn hút hơn.
Đức Thánh Cha Lêô XIV nhìn nhận đây là một cuộc khủng hoảng thiêng liêng. Nhận định ấy có cơ sở, bởi truyền thống Giáo hội mà ngài đại diện đã thực hành những phương thế chống lại sự xao lãng từ nhiều thế kỷ qua.
Bài học từ các đan sĩ
Tu luật Thánh Biển Đức, được soạn vào thế kỷ VI, được tổ chức gần như hoàn toàn xoay quanh việc rèn luyện sự chú tâm. Ngày sống của các đan sĩ được chia thành những giờ cầu nguyện cố định, xen kẽ với các hoạt động khác. Lao động chân tay được luân phiên với lectio divina — phương pháp đọc và suy niệm Lời Chúa cách chậm rãi, sâu lắng, không chỉ nhằm thu thập thông tin, nhưng để Lời Chúa từ từ tác động và biến đổi tâm hồn.
Sự thinh lặng tạo điều kiện để con người lắng nghe những điều vượt lên trên tiếng ồn của chính mình.
Thánh Biển Đức hiểu rằng sự chú ý không phải là nguồn lực tự nhiên có thể tự động phục hồi. Đó là một khả năng cần được rèn luyện và bảo vệ. Các đan sĩ gọi trạng thái tĩnh lặng ấy là quies. Các Giáo phụ sa mạc dùng thuật ngữ acedia để chỉ tình trạng xao động nội tâm, bồn chồn và dễ phản ứng theo những thôi thúc nhất thời. Ngày nay, chúng ta có thể nhận ra tình trạng này qua thói quen đưa tay lấy điện thoại trước khi đọc xong một trang sách, hoặc sự thiếu kiên nhẫn khi nghe một bài nói chuyện ở tốc độ bình thường, khiến ta vội vàng tăng tốc độ phát lên gấp đôi.
Phương pháp xét mình theo linh đạo Thánh Inhaxiô Loyola, được gọi là Examen, đem đến một phương thế khác. Thánh Inhaxiô thiết lập việc xét mình như một khoảng thời gian khoảng 15 phút mỗi ngày để nhìn lại và nhận biết những gì đã diễn ra trong tâm hồn. Điều gì đã hướng ta đến sự thiện? Điều gì đã kéo ta ra xa điều thiện?
Phương pháp này dựa trên xác tín rằng Thiên Chúa hoạt động trong những kinh nghiệm bình thường của đời sống, nhưng chúng ta có thể không nhận ra sự hiện diện của Người nếu không tập thói quen chú tâm. Vì thế, xét mình hằng ngày giúp ta nhận biết điều thực sự đang diễn ra, thay vì chỉ cảm nhận theo những gì dòng tin trên mạng xã hội muốn ta nghĩ hoặc muốn ta cảm thấy.
Cái giá của sự mất tập trung
Những hậu quả của tình trạng thiếu tập trung không còn chỉ là suy đoán. Các nghiên cứu, trong đó có những công trình của nhà tâm lý học xã hội Jonathan Haidt, ghi nhận sự gia tăng của tình trạng lo âu và hiện tượng được các nhà tâm lý học gọi là “phân mảnh chú ý”: khả năng tập trung liên tục vào một đối tượng ngày càng suy giảm.
Nhiều người trưởng thành cũng nhận thấy điều này trong cuộc sống hằng ngày. Họ ngồi xuống đọc sách nhưng lại muốn cầm điện thoại trước khi đọc hết trang đầu tiên.
Điều đang bị đánh mất không chỉ là khả năng tập trung, mà còn là năng lực chú tâm lâu dài và cởi mở, vốn cần thiết để yêu thương, cầu nguyện và suy tư nghiêm túc. Chúng ta khó có thể cầu nguyện sâu sắc nếu tâm trí liên tục bị phân tán. Chúng ta không thể thực sự lắng nghe người khác nếu không đủ kiên nhẫn hiện diện với họ. Chúng ta cũng khó có thể đón nhận nỗi đau hay đưa ra một quyết định luân lý thận trọng nếu không thể ở lại đủ lâu với thực tại để nhận ra ý nghĩa của nó.
Đó là lý do chủ đề của Đức Thánh Cha Lêô XIV vượt xa phạm vi phê bình truyền thông. Ngài không đơn thuần phê phán hoạt động báo chí, nhưng cảnh báo về một cuộc tấn công có tính hệ thống vào một trong những điều kiện căn bản của đời sống thiêng liêng và luân lý: khả năng chú tâm.
Làm thế nào để lấy lại khả năng tập trung?
Những thực hành của đời sống đan tu vốn được thiết lập cho các tu viện. Tuy nhiên, những nguyên tắc nền tảng của chúng có thể được áp dụng trong đời sống thường ngày. Ngày càng có nhiều người, kể cả những người không theo tôn giáo nào, nhận ra rằng truyền thống đan tu đã khám phá được những phương thế hữu ích để chống lại sự xao lãng.
Bước đầu tiên là thiết lập những khoảng thời gian cố định dành cho các hoạt động không liên quan đến dòng tin trên mạng. Đó có thể là một giờ cầu nguyện ngắn vào buổi sáng, một khoảng thời gian đọc sách không sử dụng màn hình, hoặc những bữa ăn không đặt thiết bị điện tử trên bàn.
Bài học của Thánh Biển Đức là chúng ta không cần bắt đầu bằng những đòi hỏi quá lớn lao mới có thể đạt được hiệu quả. Những khoảng thời gian ngắn, được bảo vệ khỏi sự xao lãng và thực hành đều đặn, có thể dần khôi phục khả năng tập trung mà thói quen sử dụng các nền tảng kỹ thuật số quá mức đang làm suy yếu.
Phương pháp xét mình theo linh đạo Thánh Inhaxiô cũng có thể được áp dụng ngoài bối cảnh tôn giáo, dưới hình thức nhìn lại ngày sống vào buổi tối. Thực hành này mời gọi chúng ta nhận biết những gì đã xảy ra trong ngày, không vội vàng phán xét hay tìm cách tối ưu hóa mọi việc, nhưng đơn giản là chú tâm và nhận diện thực tại.
Phương pháp ấy có giá trị ngay cả đối với những người không có cùng xác tín tôn giáo, bởi nó giúp rèn luyện khả năng chú tâm — chính khả năng mà các nền tảng kỹ thuật số có thể làm suy yếu nếu chúng ta liên tục để mình bị cuốn theo.
Cụm từ ad-tendere của Đức Thánh Cha vẫn còn vang vọng: “hướng mình về phía”. Hiểu đúng nghĩa, sự chú ý không phải là tiếp nhận thụ động, nhưng là một hành động có ý thức, đòi hỏi nỗ lực và sự chọn lựa.
Trong khi các nền tảng kỹ thuật số xây dựng một môi trường khiến việc tiếp nhận nội dung trở nên dễ dàng, liên tục và có thể bị khai thác vô tận, truyền thống đan tu nhắc nhở rằng chính sự dễ dàng ấy có thể trở thành cái bẫy. Khôi phục khả năng chú tâm không chỉ là điều chỉnh một thói quen sống, nhưng còn là thực hành một lối sống có chiều sâu.
Đó là con đường giúp con người trở lại với cầu nguyện, tình yêu, suy tư và sự hiện diện chân thành trước Thiên Chúa cũng như tha nhân.
https://aleteia.org/2026/10/15/how-to-reclaim-your-attention-before-its-gone/
