Trung Quốc: Bê bối thực phẩm giả bán qua livestream

Những vụ bê bối liên quan đến thực phẩm giả và kém chất lượng được bán qua các phiên livestream tại Trung Quốc liên tiếp bị phanh phui. Vụ việc mới nhất xảy ra vào cuối tháng 9, liên quan đến thương hiệu dầu óc chó Yikoufu. Dù liên tục xuất hiện những vụ quảng cáo gian dối và bán hàng không bảo đảm chất lượng, thị trường mua sắm trực tuyến tại Trung Quốc vẫn tăng trưởng mạnh. Khi sự việc bị phát hiện, nhà sản xuất, đơn vị phân phối, người livestream và các nền tảng thường đùn đẩy trách nhiệm cho nhau. Thực trạng này cho thấy sự cần thiết phải hoàn thiện các quy định pháp luật và siết chặt việc thực thi.

Hàng loạt vụ gian lận bị phanh phui

Cuối tháng 9, Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) đưa tin, qua kiểm tra, Cơ quan Quản lý Thị trường Nhà nước phát hiện sản phẩm mang nhãn hiệu Yikoufu được quảng cáo là dầu óc chó thực chất chỉ là dầu đậu nành thông thường, được đóng chai và dán nhãn gây hiểu lầm cho người mua.

Sản phẩm được quảng bá trong một chiến dịch từ thiện được dàn dựng, với lời giới thiệu rằng việc mua hàng sẽ góp phần hỗ trợ nông dân. Giá bán chỉ là 39 nhân dân tệ, trong khi giá niêm yết lên tới 298 nhân dân tệ.

Đây không phải vụ việc cá biệt. Những năm gần đây, nhiều trường hợp gian lận thương mại tương tự đã bị phanh phui tại Trung Quốc, thu hút sự chú ý của cả truyền thông quốc tế.

Năm 2024, sản phẩm miến được quảng cáo làm từ khoai lang của người có ảnh hưởng Dongbei Yujie cũng bị đặt nghi vấn. Người này có hơn 24 triệu người theo dõi và nổi tiếng với các video giới thiệu cuộc sống nông thôn ở vùng Đông Bắc Trung Quốc. Kết quả kiểm nghiệm sau đó cho thấy sản phẩm chứa tinh bột sắn, một nguyên liệu rẻ tiền thường được sử dụng trong công nghiệp thực phẩm, thay vì tinh bột khoai lang có giá trị cao hơn như quảng cáo.

Một vụ việc khác liên quan đến bánh trung thu của thương hiệu Meicheng, có trụ sở tại Hồng Kông. Năm 2024, những người livestream quảng cáo sản phẩm như thể bánh được sản xuất tại Hồng Kông. Tuy nhiên, trên thực tế, bánh được làm tại Trung Quốc đại lục. Phần nhân cũng không phải thịt lừa như lời quảng cáo, mà là thịt lợn.

Những trường hợp này cho thấy người tiêu dùng có thể bị đánh lừa không chỉ về nguồn gốc xuất xứ mà còn về thành phần thực phẩm.

Livestream thúc đẩy thương mại điện tử nhưng cũng tạo kẽ hở cho gian lận

Sự phổ biến của Internet di động đã góp phần thúc đẩy thương mại điện tử tại Trung Quốc phát triển nhanh chóng. Theo những dự báo được bài báo dẫn lại, quy mô thị trường có thể đạt 2.640 tỷ USD vào năm 2031, với tốc độ tăng trưởng kép hằng năm 9,46%.

Trong đó, mua sắm qua livestream trở thành một động lực quan trọng. Năm 2024, phân khúc này đạt tổng giá trị hàng hóa giao dịch khoảng 807 tỷ USD và được dự báo tiếp tục tăng trưởng với tốc độ kép hằng năm 18% đến năm 2026. Hơn 60% người mua sắm mới trong lĩnh vực này đến từ các thành phố hạng ba hoặc nhỏ hơn tại Trung Quốc.

Sức hút của livestream đến từ khả năng kết hợp giải trí với bán hàng, tạo sự gần gũi với người xem, hình ảnh trực quan và những chương trình giảm giá có thời hạn. Nhiều người bán còn lồng ghép câu chuyện hỗ trợ nông dân, làm từ thiện hoặc giúp đỡ người nghèo để tăng niềm tin và thúc đẩy quyết định mua hàng.

Tuy nhiên, những chiêu thức này cũng có thể bị lợi dụng để che giấu thông tin sai lệch về sản phẩm. Khi người mua bị cuốn hút bởi lời giới thiệu hấp dẫn, mức giảm giá lớn hoặc những câu chuyện giàu cảm xúc, họ khó có điều kiện kiểm chứng đầy đủ nguồn gốc, thành phần và chất lượng hàng hóa.

Vấn đề càng đáng quan tâm khi thế giới kỷ niệm Ngày Lương thực Thế giới, do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) phát động, với chủ đề được bài báo dẫn lại là “Đổi mới hôm nay, nuôi dưỡng ngày mai”. Bảo đảm tính trung thực của thông tin thực phẩm và bảo vệ người tiêu dùng là những vấn đề không chỉ giới hạn ở Trung Quốc.

Có luật nhưng việc thực thi chưa hiệu quả

Trung Quốc đã ban hành các quy định nhằm ngăn chặn việc bán hàng giả và hàng kém chất lượng qua livestream. Các biện pháp quản lý thương mại điện tử qua livestream do Cơ quan Quản lý Thị trường Nhà nước soạn thảo nghiêm cấm việc quảng bá và kinh doanh hàng giả, hàng pha trộn hoặc hàng kém chất lượng dưới danh nghĩa hàng chính hãng. Những hình thức quảng cáo gian dối có thể gây hiểu lầm cho người tiêu dùng hoặc doanh nghiệp khác cũng bị cấm.

Theo bài báo, nếu giá trị hàng hóa bán ra vượt quá 50.000 nhân dân tệ, một số hành vi vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 140 Bộ luật Hình sự Trung Quốc, tùy thuộc vào các điều kiện pháp lý cụ thể. Trong vụ dầu óc chó Yikoufu, tổng doanh số được cho là đã vượt 3 triệu nhân dân tệ, cao hơn nhiều so với ngưỡng này.

Tuy nhiên, để xác định trách nhiệm hình sự, cơ quan chức năng cần chứng minh những người liên quan biết rõ sản phẩm là hàng giả hoặc không đáp ứng các tiêu chuẩn quy định. Người livestream đôi khi có thể không biết chính xác sản phẩm mình quảng bá, trong khi nhà sản xuất và nhà cung cấp thường nắm rõ hơn về nguồn gốc và thành phần hàng hóa.

Ngoài ra, Trung Quốc còn có Luật Bảo vệ quyền và lợi ích người tiêu dùng, Luật An toàn thực phẩm và Luật Chất lượng sản phẩm. Các quy định này xác định trách nhiệm của nhà sản xuất, người bán và người livestream. Tuy nhiên, theo tác giả, việc thiếu cơ chế thực thi đủ mạnh và quy trình kiểm tra, xác minh hiệu quả khiến nhiều hành vi vi phạm chưa được xử lý thỏa đáng.

Người tiêu dùng chịu thiệt khi các bên đùn đẩy trách nhiệm

Khi xảy ra sự cố, nhà sản xuất cho rằng mình chỉ gia công theo hợp đồng; đơn vị trung gian nói rằng họ chỉ cung cấp hàng hóa; người livestream khẳng định mình chỉ giới thiệu sản phẩm; còn các nền tảng trực tuyến cho rằng họ đơn thuần cung cấp dịch vụ kỹ thuật.

Trong khi các bên tìm cách phủi bỏ trách nhiệm, người tiêu dùng lại là những người trực tiếp chịu thiệt hại.

Trên thực tế, việc xác minh chất lượng và thành phần sản phẩm, thu thập chứng cứ cũng như xác định căn cứ pháp lý để khiếu nại không hề dễ dàng. Chi phí theo đuổi các vụ kiện và yêu cầu bồi thường còn khiến nhiều người ngần ngại bảo vệ quyền lợi của mình.

Theo tác giả, những khó khăn này góp phần khiến tình trạng bán hàng giả và hàng kém chất lượng qua livestream tiếp diễn, thậm chí dần trở thành một hiện tượng phổ biến trong ngành.

Cần siết chặt quản lý và buộc các bên chịu trách nhiệm

Để giải quyết vấn đề, tác giả cho rằng Trung Quốc cần khắc phục những kẽ hở pháp luật, tăng cường hiệu quả giám sát và buộc những người livestream có ảnh hưởng lớn phải chịu trách nhiệm tương xứng với hoạt động quảng bá của mình.

Sự phát triển của thương mại điện tử chỉ có thể mang lại lợi ích lâu dài khi người tiêu dùng được bảo vệ thực chất, thông tin sản phẩm được kiểm chứng và các bên tham gia không thể dễ dàng đùn đẩy trách nhiệm.

Những vụ bê bối thực phẩm tại Trung Quốc là lời cảnh báo về mặt trái của thương mại trực tuyến: công nghệ có thể giúp hàng hóa tiếp cận hàng triệu người mua chỉ trong thời gian ngắn, nhưng nếu thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả, chính tốc độ phát triển ấy cũng có thể khiến gian lận lan rộng và làm xói mòn niềm tin của người tiêu dùng.

https://www.asianews.it/en/east-asia/china/scandals-and-counterfeits-the-dark-side-of-china-s-online-food-business