Khói mù từ Indonesia đặt ASEAN trước thách thức

Các vụ cháy rừng kéo dài tại Indonesia khiến khói mù lan sang các nước láng giềng, làm ô nhiễm không khí nghiêm trọng ở Malaysia và Singapore. Trước tình hình này, Malaysia kêu gọi các nước Đông Nam Á tăng cường phối hợp ứng phó. Tuy nhiên, hiệu quả của các thỏa thuận khu vực vẫn phụ thuộc nhiều vào sự hợp tác của từng quốc gia thành viên.

Cháy rừng kéo dài, ô nhiễm không khí gia tăng

Kuala Lumpur (AsiaNews) – Tình trạng khói mù do cháy rừng tại Indonesia tiếp tục bao phủ nhiều khu vực Đông Nam Á. Chất lượng không khí suy giảm tại Malaysia và Singapore đang làm gia tăng sức ép ngoại giao đối với Indonesia.

Theo bài viết đăng ngày 14 tháng 10, hôm thứ Ba, ngày 13 tháng 10, Tổng thống Indonesia Prabowo Subianto đã ra lệnh huy động thêm nguồn lực để dập tắt các đám cháy đang hoành hành tại những khu rừng trong nhiều tháng qua. Các đám cháy tập trung chủ yếu trên hai đảo Sumatra và Borneo, trong bối cảnh hiện tượng El Niño diễn biến mạnh trong năm nay, làm gia tăng nguy cơ khô hạn.

Tại Singapore, từ ngày 5 đến ngày 11 tháng 10, có 16 chuyến bay phải chuyển hướng khỏi sân bay Seletar do tầm nhìn hạn chế. Đến ngày 14 tháng 10, quốc đảo này ghi nhận mức ô nhiễm bụi mịn PM2.5 cao nhất từ đầu năm.

Ở Malaysia, khói mù đã khiến chất lượng không khí tại một số khu vực xuống mức nguy hại cho sức khỏe, buộc nhà chức trách phải đóng cửa một số trường học.

Indonesia cũng ghi nhận số người gặp vấn đề về hô hấp gia tăng. Theo Bộ Y tế nước này, tính đến ngày 13 tháng 10, bảy tỉnh đã ghi nhận tổng cộng 283.270 trường hợp gặp vấn đề sức khỏe liên quan đến cháy rừng. Con số này cao hơn gấp đôi so với 113.336 trường hợp được ghi nhận ngày 9 tháng 9 năm 2026.

Diện tích cháy rừng lớn hơn nhiều so với số liệu chính thức

Theo số liệu do Indonesia thu thập, khoảng 202.000 ha đất đã bị cháy từ đầu năm đến tháng 7 năm 2026. Tuy nhiên, các tổ chức độc lập chuyên theo dõi tình trạng phá rừng đưa ra những ước tính cao hơn đáng kể.

Tổ chức môi trường Auriga ước tính hơn 637.000 ha bị ảnh hưởng trong tám tháng đầu năm, từ tháng 1 đến tháng 8 năm 2026. Trong khi đó, hệ thống giám sát Nusantara Atlas đưa ra con số gần 900.000 ha.

Theo Fire Emissions Watch, cổng thông tin do Copernicus – chương trình giám sát khí hậu của Liên minh châu Âu – phát triển, lượng khí thải từ các đám cháy tại Indonesia đã đứng đầu thế giới trong một tháng. Riêng trong tuần cuối cùng của giai đoạn được thống kê, lượng khí thải này chiếm gần một nửa tổng lượng khí thải do cháy trên toàn cầu.

Tình trạng cháy rừng không chỉ bắt nguồn từ mùa khô khắc nghiệt. Ở nhiều nơi, người dân đốt thực bì để khai hoang, mở rộng diện tích canh tác. Những vùng đất than bùn đặc biệt dễ xảy ra cháy kéo dài và khó dập tắt, bởi lửa có thể âm ỉ dưới mặt đất, tiếp tục phát tán lượng khói lớn ngay cả khi ngọn lửa trên bề mặt đã được khống chế.

El Niño khiến hạn hán nghiêm trọng hơn, nhưng các vụ cháy tái diễn qua nhiều năm còn cho thấy những bất cập trong công tác phòng ngừa. Chính phủ của Tổng thống Prabowo đang bị chỉ trích vì chưa triển khai đầy đủ các biện pháp cần thiết để ngăn chặn tình trạng này.

Các chuyên gia cho rằng cần tăng cường chia sẻ dữ liệu về các điểm cháy giữa các nước trong khu vực, mở rộng giám sát bằng vệ tinh và hỗ trợ lực lượng chữa cháy tại địa phương. Đồng thời, cần huy động sự tham gia của người dân tại những khu vực có nguy cơ cao và giúp họ tìm những phương thức khai hoang thay thế việc đốt đất.

Theo các nhà quan sát, nguy cơ El Niño diễn biến mạnh trong năm nay đã được dự báo trước từ sáu đến chín tháng. Tuy nhiên, Indonesia vẫn chưa có những biện pháp phòng ngừa tương xứng để hạn chế cháy rừng.

Malaysia kêu gọi ASEAN phối hợp ứng phó

Khói từ các đám cháy tại Indonesia vượt qua biên giới, ảnh hưởng đến những quốc gia lân cận. Malaysia đã đề nghị hỗ trợ dập lửa và dự định đưa vấn đề khói mù xuyên biên giới ra thảo luận tại Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), tổ chức hiện có 11 thành viên.

Ngày 12 tháng 10, Ngoại trưởng Malaysia Mohamad Hasan thông báo sẽ trao đổi với những người đồng cấp về vấn đề này trước hội nghị cấp cao ASEAN dự kiến diễn ra tại Manila vào tháng 11 năm 2026. Theo ông, ASEAN đã có các cơ chế phối hợp ứng phó với thiên tai và những cơ chế này cũng có thể được vận dụng để giải quyết tình trạng khói mù xuyên biên giới.

Trước đó, trong cuộc họp cấp bộ trưởng tại Bali vào tháng 7 năm 2026, Malaysia đã đề xuất tăng cường các công cụ ứng phó của ASEAN thông qua hai sáng kiến.

Sáng kiến thứ nhất là thúc đẩy ngoại giao khoa học, tăng cường hợp tác giữa các nước trong việc chia sẻ dữ liệu, nghiên cứu và trao đổi chuyên môn. Sáng kiến thứ hai là tăng nguồn tài chính cho quỹ phát triển bền vững môi trường, nhằm hỗ trợ việc giám sát, phòng ngừa và kiểm soát cháy rừng.

Thiếu cơ chế xử lý trách nhiệm xuyên biên giới

Một giải pháp quan trọng là buộc các doanh nghiệp gây cháy rừng phải chịu trách nhiệm trước pháp luật. Indonesia đã xử phạt một số công ty liên quan đến các vụ cháy. Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có doanh nghiệp nào bị một quốc gia ASEAN khác truy cứu trách nhiệm thành công vì gây ô nhiễm không khí lan qua biên giới quốc tế.

Singapore là quốc gia duy nhất trong khu vực tìm cách khắc phục khoảng trống pháp lý này. Năm 2014, nước này ban hành luật cho phép xử phạt những hành vi gây ra hoặc góp phần gây ô nhiễm không khí xuyên biên giới, với mức phạt lên tới 1,6 triệu USD. Tuy nhiên, kể từ khi luật được ban hành, chưa có vụ việc nào được đưa ra xét xử theo quy định này.

Ở cấp độ khu vực, Hiệp định ASEAN về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới được ký năm 2002 và có hiệu lực từ năm 2003. Hiệp định cam kết các nước thành viên phối hợp phòng ngừa và kiểm soát cháy rừng, chia sẻ thông tin và hỗ trợ lẫn nhau.

Tuy nhiên, hiệp định không thiết lập cơ chế trừng phạt tự động đối với quốc gia không thực hiện các cam kết. Vì thế, hiệu quả thực thi vẫn phụ thuộc phần lớn vào thiện chí hợp tác của từng chính phủ.

Các thỏa thuận của ASEAN dựa trên hai nguyên tắc nền tảng: ra quyết định bằng đồng thuận và không can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia thành viên. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng khói mù hiện nay cho thấy những hạn chế của các nguyên tắc này khi khu vực phải giải quyết những vấn đề môi trường vượt qua biên giới quốc gia.

Tính đến ngày 14 tháng 10 năm 2026, Indonesia vẫn chưa cân nhắc tiếp nhận viện trợ nước ngoài để dập tắt các đám cháy, đồng thời chưa tuyên bố tình trạng thảm họa quốc gia.

Trước những lời chỉ trích, Syahganda Nainggolan, người đứng đầu Cơ quan Truyền thông Chính phủ Indonesia, đáp lại: “Chúng tôi không chỉ gửi khói đi; khi không có khói, chúng tôi gửi oxy”, ám chỉ vai trò của những khu rừng Indonesia trong việc cung cấp oxy.

ASEAN cũng đã đề xuất thành lập một trung tâm điều phối để giám sát tình trạng ô nhiễm không khí xuyên biên giới. Tuy nhiên, tính đến thời điểm bài viết được đăng, trung tâm này vẫn chưa thể đi vào hoạt động vì chưa nhận được đầy đủ sự phê chuẩn cần thiết từ các quốc gia thành viên.

https://www.asianews.it/en/south-east-asia/indonesia/indonesian-haze-puts-asean-to-the-test