Đức Thánh Cha Lêô XIV: Sự sống là quà tặng, không phải hàng hóa

Salvatore Cernuzio – Phóng viên tại Paris
Ngày 25 tháng 9 năm 2026

Trong chặng thứ hai của chuyến tông du tại Paris, Đức Thánh Cha Lêô XIV đã đến trụ sở Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO), nơi ngài tự giới thiệu là một “chứng nhân của hòa bình”.

Đây là lần đầu tiên một vị Giáo hoàng đến thăm trụ sở UNESCO trong thiên niên kỷ mới, sau chuyến viếng thăm của Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II ngày 2 tháng 6 năm 1980.

Trước đại diện các quốc gia thành viên, các tổ chức quốc tế, giới học thuật và xã hội dân sự, Đức Thánh Cha Lêô XIV đề cập đến những bất ổn của thế giới hiện nay: nghèo đói, bất công, các hình thức chuyên chế và man rợ, những xung đột làm gia tăng chia rẽ, tình trạng “phi nhân hóa” con người và nguy cơ trao cho máy móc một thứ “nhân tính” vốn thuộc về con người.

Ngài tái khẳng định lời mời gọi “cùng nhau xây dựng một thế giới công bằng”, một không gian đón nhận mọi người và tạo điều kiện để mỗi dân tộc có thể phát triển trong hòa bình.

Hòa bình đích thực

Từ “hòa bình” được Đức Thánh Cha nhắc đến nhiều lần trong bài phát biểu. Theo ngài, hòa bình không thể chỉ được xây dựng bằng các hiệp ước hay những thỏa hiệp giữa các thế lực đối nghịch.

Ngài nói:

“Hòa bình là đích thực khi phát xuất từ nhân đức công bằng hơn là một hợp đồng đơn thuần, từ một ý chí ngay chính hơn là sự cân bằng mong manh của những lợi ích. Quả thật, chỉ một ý chí ngay chính mới có thể nhận ra nơi người khác một người anh em, một con người như chính mình.”

Đức Thánh Cha cũng tưới một cây ôliu tại Quảng trường Khoan dung trong khuôn viên UNESCO, ký Sổ Danh dự và ghi lời cầu mong UNESCO tiếp tục thúc đẩy sự hợp tác quốc tế trong các lĩnh vực giáo dục, khoa học và văn hóa.

Tất cả đều là con cái và nghèo khó ngay từ khi chào đời

Đức Thánh Cha nhấn mạnh rằng con người là anh chị em với nhau trước hết vì tất cả đều là “con cái”.

“Là con người có nghĩa là làm con”, ngài nói. Không ai tự chọn mình sẽ được sinh ra từ ai, vào thời điểm nào hay ở nơi nào. Điều đó cho thấy sự sống không chỉ là một thực tại sinh học, nhưng còn là một thực tại luân lý.

Là những người con, tất cả chúng ta đều là anh chị em. Nhân tính ngay từ đầu đã là một quà tặng, một thử thách, một lời hứa và một trách nhiệm.

Đức Thánh Cha cũng nhắc rằng tất cả chúng ta đều sinh ra trần trụi và cần đến người khác. Vì thế, “tất cả đều nghèo khó ngay từ khi chào đời”, cần cơm bánh, lời nói, sự chăm sóc và tình thương.

Khi trưởng thành, con người có nguy cơ quên mất sự thật ấy. Và chính những người nghèo khổ phải chịu hậu quả của sự lãng quên này khi nhân phẩm của họ bị phản bội, loại bỏ, khai thác hoặc lừa dối.

Ngài cảnh báo:

“Sự lãng quên về nguồn gốc của chúng ta làm lu mờ quan niệm về sự sống con người, bởi tách nó khỏi lịch sử chung của tất cả chúng ta. Khi đó, sự sống không còn được nhìn như một quà tặng, nhưng như một món hàng; không còn được xem là lời mời gọi chăm sóc và trách nhiệm, nhưng trở thành một sản phẩm để khai thác.”

Tự do hướng về sự thiện và sự thật

Đức Thánh Cha Lêô XIV nhắc rằng làm người đồng nghĩa với việc tự bản chất là tự do. Thiên Chúa đã ban cho nhân loại một sự tự do đầy những khả năng, dù vẫn mang dấu ấn của nhiều sự dữ và bất công.

Tự do trở nên đẹp đẽ khi hướng về điều thiện và sự thật; ngược lại, nó bị biến dạng khi rơi vào sự tùy tiện, bạo lực và khát vọng quyền lực.

Nhờ tự do, con người có thể vun trồng trái đất hoặc làm biến dạng nó, sáng tạo nghệ thuật hoặc hủy diệt.

Chiến tranh – công trình khủng khiếp nhất của con người

Trong bối cảnh hiện nay, Đức Thánh Cha khẳng định:

“Công trình khủng khiếp nhất của con người là chiến tranh; bởi trong chiến tranh, chính khoa học bị đặt vào phục vụ một ý chí phi nhân nhằm hủy diệt và giết chết.”

Ngài nhắc lại tư tưởng được nêu trong Lời nói đầu của Hiến chương UNESCO sau Thế chiến II:

“Vì chiến tranh bắt đầu từ tâm trí con người, nên chính trong tâm trí con người phải xây dựng những thành trì bảo vệ hòa bình.”

Theo Đức Thánh Cha, nhân loại từng nhận ra rằng tiến bộ khoa học nếu tách khỏi sự khôn ngoan có thể biến thành vũ khí hủy diệt; văn hóa nếu bị khuất phục trước ý thức hệ có thể trở thành dối trá và tuyên truyền; giáo dục nếu từ bỏ sự thật có thể trở thành công cụ thao túng lương tâm.

Khi trí tuệ nhân tạo đe dọa làm nghèo tính nhân bản

Đức Thánh Cha đặc biệt đề cập đến những thách đố của công nghệ mới và trí tuệ nhân tạo. Ngài nhận xét rằng một số hệ thống nhân tạo thậm chí được gọi bằng chính tên của khả năng suy tư nơi con người: “trí tuệ”.

Trong khi đó, các ý tưởng và tương quan của con người có nguy cơ bị làm nghèo đi bởi một tiến trình phi nhân hóa.

Ngài cảnh báo:

“Trong khi ‘trí tuệ’ được gán cho các hệ thống máy tính, chúng ta lại gặp khó khăn trong việc nhận ra phẩm giá bất khả xâm phạm của con người, khi sự sống của họ bị đánh giá theo tiêu chuẩn hiệu quả và, khi bị xem là không còn năng suất, bị loại bỏ và vứt bỏ.”

Theo Đức Thánh Cha, phẩm giá con người không bị hủy diệt bởi bệnh tật hay đau khổ, cũng không tùy thuộc vào những khả năng mà một người có thể thể hiện. Trái lại, phẩm giá ấy đòi hỏi sự chăm sóc đầy yêu thương trong mọi giai đoạn của cuộc đời.

Từ tháp Babel đến quảng trường Hiện Xuống

Đức Thánh Cha Lêô XIV sử dụng hai hình ảnh Kinh Thánh: tháp Babel và quảng trường Hiện Xuống.

Tháp Babel biểu tượng cho một sự hiệp nhất bị áp đặt bằng quyền lực. Càng áp bức, quyền lực ấy càng suy yếu và bộc lộ khuôn mặt phi nhân. Điều đó được thể hiện nơi những đau khổ, bất công do chế độ chuyên chế gây ra cũng như việc khai thác làm tổn thương xã hội và môi trường.

Ngài cảnh báo về “cám dỗ Babel” đang tái diễn trong một hình thức toàn cầu hóa thiếu tình huynh đệ, chủ nghĩa thực dân tài chính tham lam, những áp đặt ý thức hệ và những tương quan không có sự gắn kết, khiến sự sống con người bị giản lược thành hoạt động thương mại.

Trái lại, quảng trường Hiện Xuống biểu tượng cho một sự hiệp nhất không xóa bỏ khác biệt nhưng làm cho những khác biệt ấy trở nên phong phú.

Đức Thánh Cha nói:

“Có một trái đất duy nhất dành cho tất cả chúng ta và một bản tính nhân loại duy nhất mà chúng ta cùng chia sẻ. Con người không thể được hiểu bằng cách tách rời những gì thuộc về một toàn thể: thân xác và linh hồn, đời sống cá nhân và các mối tương quan, tương quan của chúng ta với tha nhân và với môi trường.”

Cô lập, tin giả và sự nghèo nàn tinh thần

Đức Thánh Cha chỉ ra một nghịch lý của thời đại kỹ thuật số: những phương tiện có khả năng kết nối con người và các châu lục tức thời lại có thể tạo ra những hình thức cô lập mới, cùng với sự nghèo nàn vật chất và tinh thần.

Thông tin được truyền đi nhanh hơn nhưng không nhất thiết chân thật hơn. Lượng thông tin ngày càng phong phú, nhưng đồng thời những thông tin giả và những lời nói vô nghĩa cũng gia tăng.

Trí tuệ nhân tạo có thể liên kết và xử lý dữ liệu, nhưng không thể trả lời những câu hỏi về ý nghĩa của sự hiện hữu con người.

Theo Đức Thánh Cha, con người không thể sống thiếu ý nghĩa, bởi ý nghĩa là “khí ôxy của tâm trí”. Vì thế, những thách đố trong truyền thông cũng là những thách đố trong giáo dục, đặt vấn đề sự thật vào trung tâm của công bằng xã hội và công bằng lịch sử.

Ngài nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục và khuyến khích chương trình “Giáo dục truyền thông và thông tin” của UNESCO.

Khi công lý bị biến thành hàng hóa

Đức Thánh Cha cảnh báo rằng nếu không có sự thật, ngôn ngữ sẽ bị chi phối bởi bạo lực và ý muốn tùy tiện của những người có quyền lực.

Ngài nói:

“Thay vì tôn trọng luật pháp, những người nắm quyền viện dẫn luật khi luật phục vụ lợi ích của họ và phớt lờ luật khi luật giới hạn họ, thậm chí đối xử với công lý như một món hàng có thể mua bán.”

Theo ngài, nếu nhận ra sự tha hóa của luật pháp bắt nguồn từ sự tha hóa của tâm hồn, chúng ta sẽ hiểu rằng bất cứ ngành khoa học nào cũng có nguy cơ đánh mất ý nghĩa nếu được tiến hành mà không có đạo đức, và không còn phục vụ cũng như phản chiếu phẩm giá con người.

Bảo vệ trẻ em và người trẻ

Trước thực trạng ấy, Đức Thánh Cha kêu gọi bảo vệ trẻ em và người trẻ, để sự mong manh của họ trong thời đại kỹ thuật số không bao giờ trở thành cơ hội cho việc khai thác.

Ngược lại, công nghệ phải hỗ trợ sự trưởng thành, đào tạo, các mối tương quan, tự do tư tưởng và khả năng phân định của họ.

Đức Thánh Cha đồng thời nhấn mạnh rằng một trong những tiêu chuẩn quan trọng nhất để đánh giá việc tôn trọng phẩm giá con người chính là cách chúng ta chăm sóc những người bé nhỏ và dễ bị tổn thương:

“Những trẻ em trong lòng mẹ và tại các chiến trường, những người khuyết tật thể lý và trí tuệ, người cao tuổi, những người di cư và tị nạn, cùng tất cả những người bị lòng kiêu ngạo loại trừ vì bị xem là không có năng suất – chính họ là thước đo để kiểm chứng những lời khẳng định của chúng ta về việc tôn trọng phẩm giá con người.”

Ngài nhấn mạnh:

“Khủng hoảng sinh thái hiện nay là một cuộc khủng hoảng nhân học.”

Vì thế, con người được mời gọi đồng thời chăm sóc con người và công trình tạo dựng. “Vun trồng trái đất cũng có nghĩa là vun trồng nhân loại đang sống trên đó.”

Xây dựng niềm tin giữa các dân tộc

Đức Thánh Cha nhận định xã hội là “môi trường sống” của con người. Trong hòa bình xã hội, các dân tộc có thể phát triển theo công lý.

Theo ngài, một trong những nhiệm vụ giáo dục và khoa học cao quý nhất của UNESCO là kiên trì xây dựng hòa bình, đặc biệt trong thời điểm các tổ chức quốc tế đang đối diện với một cuộc khủng hoảng về hiệu quả hoạt động.

Đối thoại đôi khi bị xem như một trở ngại đối với hành động hoặc như một hình thức giả hình, thay vì được nhìn nhận như một nguồn lực cho hòa bình và một cơ hội để cùng nhau tìm kiếm thiện ích chung.

Theo Đức Thánh Cha, phương thuốc là “niềm tin”: tin rằng những khác biệt không nhất thiết phải trở thành mối đe dọa; tin rằng một cuộc đối thoại chân thành có thể tạo ra một thiện ích lớn hơn điều mỗi người có thể tự mình xây dựng.

Ngài khẳng định:

“Tòa Thánh mong muốn khơi dậy niềm tin này nơi UNESCO cũng như các tổ chức quốc tế khác, trong ý thức rằng mỗi dân tộc đều có một sự phong phú để chia sẻ trên hành trình tìm kiếm sự tiến bộ đích thực mà chỉ hòa bình mới có thể bảo đảm.”

Đức Thánh Cha nhấn mạnh rằng đây không phải là một thái độ lạc quan ngây thơ, làm ngơ trước những khó khăn, nhưng là sự kiên trì trong niềm hy vọng rằng điều thiện luôn có thể thực hiện được.

Để hòa bình nở hoa

Kết thúc bài phát biểu, Đức Thánh Cha Lêô XIV mong muốn UNESCO trở thành chứng nhân của niềm hy vọng bằng cách thúc đẩy sự hiểu biết giữa các quốc gia thông qua đối thoại giữa các nền văn hóa.

Ngài cầu mong giáo dục trở thành phương tiện vượt qua những sợ hãi lẫn nhau và khoa học biết phục vụ sự sống của mỗi con người, gieo vào hiện tại một mùa gặt tốt đẹp cho tương lai.

Đức Thánh Cha kết luận:

“Khi tất cả chúng ta kiên trì sống cách nhất quán với nhân tính tuyệt vời của mình, hòa bình cuối cùng sẽ có thể nở hoa.”

(Theo Vatican News, ngày 25 tháng 9 năm 2026)