Một thế kỷ sau khi Đức Piô XI truyền chức cho sáu giám mục Trung Quốc, ai là người lựa chọn các giám mục tại quốc gia này?

Đức Hồng y Stephen Chow hoan nghênh việc ngày càng có thêm các giám mục được Đức Thánh Cha phê chuẩn theo thỏa thuận giữa Tòa Thánh và Trung Quốc. Tuy nhiên, một nhà truyền giáo, các học giả và những người bảo vệ nhân quyền đặt câu hỏi: Thỏa thuận này thực sự mang lại bao nhiêu tự do cho Giáo hội tại Trung Quốc?

Ngày 28 tháng 10 năm 1926, tại Đền thờ Thánh Phêrô, Đức Giáo hoàng Piô XI đã truyền chức giám mục cho sáu linh mục Trung Quốc. Chính ngài đã đích thân lựa chọn từng vị trong số những ứng viên được giới thiệu từ Trung Quốc.

Một thế kỷ sau, các giám mục tại Trung Quốc đại lục được bổ nhiệm theo một thỏa thuận gây nhiều tranh cãi mà Tòa Thánh ký kết với Bắc Kinh vào năm 2018. Nội dung của thỏa thuận này chưa bao giờ được công bố.

Trong cuộc phỏng vấn năm 2022, Đức Hồng y Pietro Parolin, Quốc vụ khanh Tòa Thánh, đã bảo vệ thỏa thuận này. Ngài cho biết các giám mục mới được truyền chức theo một quy trình “vẫn dành cho Đức Giáo hoàng tiếng nói cuối cùng và mang tính quyết định”. Ngài gọi những kết quả đạt được là “những thành tựu nhỏ bé”, nhưng đồng thời cũng là “những bước tiến quan trọng hướng tới việc từng bước chữa lành những tổn thương đối với sự hiệp thông trong Hội Thánh do các biến cố trong quá khứ gây ra”.

Năm 2025, tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch) cho biết Tòa Thánh chưa bao giờ sử dụng quyền phủ quyết theo thỏa thuận. Những người chỉ trích thỏa thuận, khi trao đổi với EWTN News, cho rằng Đảng Cộng sản Trung Quốc hiện có vai trò trong việc lựa chọn các giám mục.

Những “thuộc địa thiêng liêng”

Vào ngày kỷ niệm bảy năm được truyền chức giám mục, năm 1919, Đức Giáo hoàng Piô XI đã bày tỏ niềm vui khi chứng kiến những “vị giám mục đầu tiên xuất thân từ hàng giáo sĩ bản địa Trung Quốc” được tấn phong tại Rôma.

Ông Anthony E. Clark, giáo sư lịch sử Trung Quốc tại Đại học Whitworth và là thành viên Huynh đoàn Đaminh, nói với EWTN News: “Khác với tình hình tại Trung Quốc ngày nay, việc truyền chức cho các giám mục Trung Quốc năm 1926 nhằm mục đích giúp Trung Quốc có những giám mục bản địa, chứ không phải tách các vị ấy khỏi Tòa Thánh.”

Vào thời điểm đó, các hoạt động truyền giáo tại Trung Quốc nằm dưới sự bảo hộ của Pháp. Cha Frédéric-Vincent Lebbe, một linh mục thuộc Dòng Vinh Sơn, đến Trung Quốc sau cuộc nổi dậy Nghĩa Hòa Đoàn. Ngài từng nhận định rằng các hoạt động truyền giáo đã tạo ra những “thuộc địa thiêng liêng” thay vì xây dựng những Giáo hội thực sự có đời sống riêng. Ngài là một trong những người sớm cổ võ việc xây dựng một Giáo hội Trung Quốc mang bản sắc bản địa.

Mối quan tâm này cũng được chia sẻ tại Rôma. Đức Giáo hoàng Bênêđictô XV, vị Giáo hoàng ban hành Tông thư Maximum Illud năm 1919, mong muốn loại bỏ chủ nghĩa dân tộc châu Âu khỏi Giáo hội Trung Quốc và trao quyền cho người Công giáo Trung Quốc cộng tác với Đức Giáo hoàng trong việc điều hành cộng đoàn địa phương của mình, ông Clark cho biết.

Bảy năm sau, trong Thông điệp Rerum Ecclesiae năm 1926, Đức Giáo hoàng Piô XI đã đặt việc xây dựng hàng giáo sĩ bản địa lên “trên hết mọi sự”.

Ông Fenggang Yang, nhà xã hội học thuộc Đại học Purdue và là giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Tôn giáo và Phương Đông Toàn cầu của trường, nhận định rằng việc truyền chức cho sáu giám mục năm 1926 diễn ra “trong bối cảnh chủ nghĩa dân tộc Trung Quốc đang trỗi dậy, nhắm vào Kitô giáo như một tôn giáo ngoại lai được các quốc gia châu Âu theo chủ nghĩa đế quốc bảo hộ”.

Ông Yang nói với EWTN News: “Sự lãnh đạo của người Trung Quốc đã củng cố tuyên bố của Giáo hội rằng mình thuộc về xã hội Trung Quốc. Tuy nhiên, Giáo hội Công giáo đã thích nghi quá chậm và quá ít.”

Theo số liệu của hãng thông tấn Fides, đến năm 1948, trong tổng số 139 giám mục tại Trung Quốc, chỉ có 14 vị là người Trung Quốc; trong khi đó, trong tổng số 5.780 linh mục, có 2.690 vị là người Trung Quốc.

Từ năm 1949 đến thỏa thuận năm 2018

Sau khi những người cộng sản giành chiến thắng năm 1949, Đức Giáo hoàng Piô XII đã bác bỏ mô hình một Giáo hội “quốc gia” trong Thông điệp Ad Sinarum Gentem. Năm 1958, ngài lên án việc truyền chức giám mục mà không có ủy nhiệm của Đức Giáo hoàng trong Thông điệp Ad Apostolorum Principis.

Người Công giáo Trung Quốc dần bị chia thành hai cộng đoàn: cộng đoàn đăng ký hoạt động công khai và cộng đoàn không đăng ký, thường được gọi là Giáo hội “hầm trú”. Trong bức thư gửi người Công giáo Trung Quốc năm 2007, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI đã đặc biệt kêu gọi hai cộng đoàn hòa giải với nhau.

Dưới triều đại Đức Giáo hoàng Phanxicô, vị kế nhiệm Đức Bênêđictô XVI, Tòa Thánh và Bắc Kinh đã ký “Thỏa thuận tạm thời” về việc bổ nhiệm giám mục vào ngày 22 tháng 9 năm 2018.

Thỏa thuận này đã được gia hạn ba lần: vào năm 2020, năm 2022 và năm 2024. Lần gia hạn gần nhất kéo dài bốn năm, đến tháng 10 năm 2028.

Lập trường của Tòa Thánh

Năm 2018, Đức Giáo hoàng Phanxicô viết rằng thỏa thuận chỉ nhằm “đạt được những mục tiêu thiêng liêng và mục vụ riêng biệt của Giáo hội”, trong đó có mục tiêu “tái lập và bảo tồn sự hiệp nhất trọn vẹn và hữu hình của cộng đoàn Công giáo tại Trung Quốc”.

Trong một bài viết trên hãng thông tấn Fides, cha Paul Han, một linh mục Trung Quốc đang phục vụ tại đại lục, nhận định rằng thỏa thuận đã “thiết lập một khuôn khổ có thể vận hành” và “tránh được những chia rẽ kéo dài” giữa các cộng đoàn Công giáo “công khai” và “hầm trú”.

Tuy nhiên, tiến trình này không phải lúc nào cũng diễn ra suôn sẻ. Tháng 4 năm 2023, chính quyền Trung Quốc đã chuyển Đức cha Joseph Shen Bin từ giáo phận Hải Môn đến Thượng Hải. Tòa Thánh được thông báo về quyết định này, nhưng không được tham gia vào quá trình đưa ra quyết định, mặc dù theo thỏa thuận, việc bổ nhiệm và thuyên chuyển giám mục cần có sự tham gia của Tòa Thánh.

Ba tháng sau, Đức Giáo hoàng Phanxicô đã bổ nhiệm Đức cha Shen Bin, với quyết định “dù sao cũng phải khắc phục sự bất thường về mặt giáo luật” vì “lợi ích lớn hơn của giáo phận”, theo lời giải thích của Đức Hồng y Parolin.

Vị Hồng y nói thêm rằng cách thức tiến hành như vậy “dường như không tôn trọng tinh thần đối thoại và cộng tác giữa hai bên”.

Trong thời gian Tòa Thánh trống ngôi Giáo hoàng năm 2025, các hội nghị chính thức tại Trung Quốc đã “bầu chọn” hai ứng viên giám mục. Đức Giáo hoàng Lêô XIV, vị kế nhiệm Đức Giáo hoàng Phanxicô, đã phê chuẩn cả hai ứng viên vào tháng Tám năm đó.

Gần đây nhất, ngày 15 tháng 10 năm 2026, cha Ignatius Ding Zuyao đã được truyền chức giám mục Hải Môn. Đây cũng là giáo phận mà Đức cha Simon Zhu Kaimin từng coi sóc từ năm 1926. Đức Giáo hoàng Lêô XIV đã phê chuẩn ứng viên này theo thỏa thuận giữa Tòa Thánh và Trung Quốc. Đây là vị giám mục thứ 19 được lựa chọn theo cơ chế của thỏa thuận.

“Đề cử” và “lựa chọn”

Cha Gianni Criveller, nhà truyền giáo thuộc Hội Giáo hoàng Truyền giáo Hải ngoại (PIME) và giám đốc biên tập của hãng thông tấn AsiaNews, người đã khai mạc một hội nghị kỷ niệm 100 năm tại Đài Bắc trong tháng này, nhận định rằng “tình hình năm 1926 và hiện nay hoàn toàn khác nhau”.

Theo cha, năm 1926, vấn đề đặt ra là “vượt qua sự chống đối từ nhiều phía, kể cả một số nhà truyền giáo nước ngoài tại Trung Quốc, nhằm cho phép hàng giáo sĩ địa phương điều hành các Giáo hội của mình”. Đức Tổng Giám mục Celso Costantini, vị Đại diện Tông tòa đầu tiên của Tòa Thánh tại Trung Quốc, cùng với Đức Giáo hoàng Piô XI, cũng đã “vượt qua được sự can thiệp của Pháp”.

Cha Criveller bày tỏ mối quan ngại: “Tôi e rằng hiện nay sự can thiệp lại đến từ phía chính quyền Trung Quốc. Mặc dù có thỏa thuận giữa Vatican và Trung Quốc năm 2018, nhưng quyền tự do của Giáo hội Công giáo tại Trung Quốc vẫn rất hạn chế. Đức Giáo hoàng có thể đề cử các giám mục, nhưng hầu như không thể thực sự lựa chọn các ngài. Hơn nữa, việc Đức Giáo hoàng đề cử cũng không được công nhận trong nghi thức truyền chức giám mục.”

Vị linh mục truyền giáo nói thêm: “Tôi không ở vị thế để đưa ra lời khuyên cho Đức Giáo hoàng. Tôi tôn trọng mọi quyết định của các vị Giáo hoàng và hiểu rằng Tòa Thánh tìm kiếm đối thoại cũng như những thỏa thuận. Điều tôi muốn nhấn mạnh là thỏa thuận này không mang lại những lợi ích mà tất cả chúng ta từng hy vọng. Quyền tự do của người Công giáo tại Trung Quốc hiện nay còn ít hơn trước.”

Những lập luận của giới chỉ trích

Bà Nina Shea thuộc Viện Hudson cho rằng chính sách “Hán hóa” của Bắc Kinh đồng nghĩa với việc “giáo huấn và hoạt động loan báo Tin Mừng của Công giáo phải phù hợp với học thuyết của Đảng Cộng sản Trung Quốc”.

Bà Shea nói: “Đức Giáo hoàng Lêô nên nâng đỡ cộng đoàn Công giáo hầm trú tại Trung Quốc, như Giáo hội đã từng thực hiện tại những khu vực khác.”

Bà cảnh báo rằng Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình “muốn kiểm soát toàn bộ xã hội dân sự, bao gồm cả Giáo hội Công giáo”.

Ông Yang nhận định: “Mọi sự đã thay đổi tại Trung Quốc dưới chế độ cộng sản. Kể từ năm 2018, thỏa thuận bí mật đã gây sức ép buộc người Công giáo hầm trú phải chuyển sang hoạt động công khai, khiến không có thêm giám mục hầm trú nào được truyền chức.”

Ông cho biết một số giám mục hầm trú sau khi chuyển sang hoạt động công khai đã bị tước bỏ nhiệm vụ giám mục; một số vị khác qua đời mà không có người kế nhiệm. “Do đó, các cộng đoàn Công giáo hầm trú đang rơi vào tình trạng xáo trộn và mất phương hướng.”

Trong khi đó, theo ông Yang, Hội Công giáo Yêu nước Trung Quốc đã “gia tăng quyền lực của mình đối với toàn thể người Công giáo tại Trung Quốc”, đồng thời triển khai chính sách Hán hóa của Đảng Cộng sản.

Ông cũng nêu lên một vấn đề thường được đặt ra: người Công giáo tại Trung Quốc mang bản sắc Trung Quốc đến mức nào? Ông nói: “Một câu hỏi khác cũng thường được đặt ra là: Đảng Cộng sản Trung Quốc thực sự mang bản sắc Trung Quốc đến mức nào? Đảng này trước hết là một đảng của người Trung Quốc hay trước hết là một đảng cộng sản?”

Ông Benedict Rogers, giám đốc cấp cao của tổ chức Fortify Rights, cho rằng trong hai năm tới, Đức Giáo hoàng Lêô XIV cần xác định rõ những tiêu chí và điều kiện để gia hạn Thỏa thuận Trung Quốc – Vatican.

Ông Rogers nói với EWTN News ngày 27 tháng 10: “Những tiêu chí này phải bao gồm việc trả tự do cho tất cả các giám mục, linh mục và giáo dân Công giáo đang bị cầm tù hoặc giam giữ, trong đó có ông Jimmy Lai, nhà hoạt động ủng hộ dân chủ tại Hồng Kông, 78 tuổi, là người Công giáo và công dân Anh, hiện đang thụ án 20 năm tù.”

Ông nhấn mạnh: “Thỏa thuận không nên được gia hạn nếu những tiêu chí này không được đáp ứng.”

Hướng tới năm 2028

Trong thư trả lời EWTN News ngày 28 tháng 10, văn phòng truyền thông của Giáo phận Hồng Kông, thay mặt Đức Hồng y Stephen Chow, cho biết ngài “vui mừng khi thấy tiến trình này đang được tiếp tục”. Đức Hồng y viện dẫn số lượng các lễ truyền chức giám mục trong năm nay “tăng đều đặn”, và tất cả đều được Đức Thánh Cha phê chuẩn.

Trong cuộc phỏng vấn năm 2025, Đức Giáo hoàng Lêô XIV cho biết: “Trong ngắn hạn, tôi sẽ tiếp tục chính sách mà Tòa Thánh đã theo đuổi trong những năm qua.”

Ngài nói thêm: “Về lâu dài, tôi không cho rằng mình có thể khẳng định trước điều gì sẽ làm hoặc sẽ không làm.”

Cha Criveller nhắc lại lời Đức Giáo hoàng Piô XI từng nói với sáu vị tân giám mục: “Xin các ngài thường xuyên trở lại Rôma hơn, vì việc đi lại ngày nay đã trở nên dễ dàng hơn.” Cha nhận xét: “Đức Giáo hoàng đã nói điều đó từ năm 1926! Vậy mà sau 100 năm, các giám mục Trung Quốc vẫn không thể tự do đi lại đến Rôma.”

Ông Clark cũng đồng tình với nhận định này. Ông nói với EWTN News: “Các tín hữu tại Trung Quốc mong ước có thể trở lại thời điểm năm 1926, khi các giám mục Trung Quốc được tự do đến Rôma, gặp gỡ Đức Thánh Cha và sống gắn bó mật thiết hơn với Giáo hội hoàn vũ mà họ tuyên xưng đức tin.”

https://www.ewtnnews.com/vatican/a-century-after-pius-xi-ordained-6-chinese-bishops-who-chooses-china-s-bishops