Cội nguồn cổ xưa của lòng sùng kính Đức Maria tại quần đảo Malta

Lòng sùng kính Đức Trinh Nữ Maria tại Malta có từ những buổi đầu Kitô giáo hiện diện trên quần đảo này. Trải qua hai ngàn năm lịch sử, đức tin của người Malta vẫn luôn gắn liền với Đức Mẹ, từ các hang toại đạo sơ khai, những ngôi thánh đường Byzantine, cho đến các đền thánh và nhà nguyện nằm rải rác khắp vùng Địa Trung Hải nhỏ bé này.

“Khi nhìn lại lịch sử dân tộc anh chị em, trong tất cả những quà tặng đã được mang đến cho những bờ biển này, thì món quà lớn nhất chính là điều thánh Phaolô mang đến — Tin Mừng cứu độ nơi Chúa Giêsu Kitô.”

Đó là lời của Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI trong chuyến viếng thăm Malta năm 2010. Ngài nhắc lại biến cố nổi tiếng trong sách Công vụ Tông đồ (Cv 27–28), thường được gọi là vụ đắm tàu của thánh Phaolô, cũng như cuộc gặp gỡ giữa vị Tông đồ dân ngoại với ông Publius — người đứng đầu đảo quốc và sau này trở thành giám mục tiên khởi của Malta.

Khoảng năm 60 sau Công nguyên, trên đường bị áp giải tới Rôma để chịu xét xử, thánh Phaolô đã bị đắm tàu ngoài khơi phía tây bắc Malta và lưu lại đây suốt mùa đông. Chính trong ba tháng ấy, nền móng Kitô giáo tại Malta được thiết lập, khiến đức tin nơi quần đảo này có lịch sử lâu đời ngang hàng với Êphêsô, Giêrusalem, Côrintô hay ngay cả Rôma.

Một quần đảo Kitô giáo từ thời sơ khai

Quần đảo Malta có thể tự hào về truyền thống Kitô giáo liên tục suốt hai ngàn năm. Những tài liệu cổ từ thế kỷ VI đã nhắc đến “Gaudomelite” — tức đảo Gozo — trong các tác phẩm ngụy thư Công vụ Phêrô và Phaolô. Đến thế kỷ XII, bài thơ Hy Lạp vô danh Tristia ex Melitogaudo tiếp tục nói đến truyền thống liên hệ với thánh Phaolô.

Dù vậy, Kitô giáo tại Malta không lan rộng tức thì. Vào thế kỷ II, các tôn giáo ngoại giáo vẫn còn rất phổ biến. Người ta vẫn dựng tượng thần Apollo và xây đền kính nữ thần Juno. Chỉ sau sắc lệnh Milano năm 313 của hoàng đế Constantino, Kitô giáo mới dần bước ra công khai.

Các hang toại đạo Kitô giáo là bằng chứng khảo cổ rõ nét nhất về thời kỳ đầu ấy, với niên đại từ thế kỷ III–IV, nổi bật với những bàn tiệc huynh đệ agape. Một số nhà nguyện trong hang đá như thánh đường Thánh Giorgiô tại Fawwara vẫn còn mang đậm nét kiến trúc Rôma cổ.

Những dấu tích Kitô giáo khác trong thiên niên kỷ đầu tiên gồm có:

• Vương cung thánh đường và nhà rửa tội Byzantine tại Tas-Silġ
• Cộng đoàn Kitô hữu tại San Pawl Milqi
• Việc hiện diện của một Giám mục Malta vào năm 553
• Bốn bức thư của Đức Giáo hoàng Grêgôriô Cả gửi các Giám mục Malta vào cuối thế kỷ VI

Hang toại đạo thánh Phaolô tại Rabat ngày nay được xem là hệ thống hang toại đạo Kitô giáo lớn nhất ngoài Rôma.

Malta – chiếc nôi của lòng sùng kính Đức Mẹ

Theo truyền thống lâu đời của Malta, lòng sùng kính Đức Maria đã bén rễ rất sớm nhờ lời rao giảng của thánh Phaolô và thánh Luca — vị đồng hành của ngài. Tin Mừng theo thánh Luca, vốn dành sự chú ý đặc biệt cho Đức Maria, càng củng cố truyền thống ấy.

Khắp Malta ngày nay vẫn còn vô số nhà nguyện nhỏ kính Đức Mẹ, cho thấy quần đảo này từ rất sớm đã trở thành trung tâm của lòng sùng kính Đức Maria.

Sau sắc lệnh Milano, nhiều đền thờ ngoại giáo thời đồ đá mới được chuyển thành nhà thờ Kitô giáo. Những nơi trước kia thờ các nữ thần thường được cung hiến cho Đức Trinh Nữ Maria.

Một ví dụ tiêu biểu là nhà nguyện Đức Mẹ Tuyết (Madonna tas-Silġ) được xây trên ngọn đồi nhìn xuống cảng Byzantine Marsaxlokk. Nơi đây từng là địa điểm dân đi biển dâng lễ vật cho nhiều nữ thần khác nhau:

• Astarte của người Phoenicia
• Melqart của người Carthage
• Juno của người Rôma

Theo chính sách của Hội Thánh thời hậu Constantino, các đền thờ ngoại giáo thường được biến thành nhà thờ kính Chúa Kitô và các thánh. Những đền dành cho nữ thần thường được thánh hiến cho Đức Mẹ.

Đức Maria thay thế các nữ thần cổ đại

Trên đồi Tas-Silġ từng tồn tại:

• Đền thờ nữ thần sinh sản thời đồ đá mới (3000 năm trước Công nguyên)
• Đền kính nữ thần Astarte của người Phoenicia
• Đền thờ nữ thần Juno của người Rôma
• Và đến thế kỷ V, người Byzantine xây tại đây một vương cung thánh đường Kitô giáo

Lịch sử cho thấy lòng sùng kính Đức Maria là một đặc điểm nổi bật của Kitô giáo Đông phương Byzantine. Trong thời Thập tự chinh thứ nhất, Đức cha Adhemar — đặc sứ của Đức Giáo hoàng — từng viết rằng gần như không thể bước vào một nhà thờ Byzantine mà không thấy ảnh tượng Đức Mẹ (Theotokos).

Vì thế, rất khó có thể nghĩ rằng các Kitô hữu Byzantine tại Malta lại không mang theo lòng sùng kính Đức Mẹ đến vùng đất này.

Những chứng tích cổ xưa khác về lòng sùng kính Đức Maria tại Malta gồm:

• Nhà thờ chính tòa Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời tại Gozo
• Nhà thờ bán hang động thánh Helena ở Bormla
• Nhà thờ Đức Mẹ Giáng Sinh trong pháo đài Saint Angelo tại Birgu

Từ mầu nhiệm Đức Mẹ an nghỉ đến tín điều Mông Triệu

Quan thầy của Malta — cũng như nước Pháp — chính là Đức Maria Hồn Xác Lên Trời.

Khắp quần đảo có vô số giáo xứ, nhà thờ và nhà nguyện mang tước hiệu Đức Mẹ Mông Triệu. Đại lễ Santa Marija Assunta luôn là lễ kính Đức Mẹ phổ biến nhất tại Malta.

Tuy nhiên, nguồn gốc ban đầu của lòng sùng kính này rất khó xác định. Nhiều tài liệu cho thấy nhà thờ đầu tiên tại vị trí nhà thờ chính tòa Gozo ngày nay có thể từng được cung hiến cho mầu nhiệm “Đức Mẹ An Nghỉ” (Dormition of Mary), từ đó phát triển thành tín điều Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời.

Một số ngụy thư cổ như Transitus Mariae (Cuộc vượt qua của Đức Maria) kể lại việc Đức Mẹ qua đời và được mai táng tại Giêrusalem. Văn bản cổ nhất được cho là do Leucius Karinus — môn đệ của thánh Gioan — biên soạn vào thế kỷ II, dựa trên truyền thống từ thời các Tông đồ.

Điều đặc biệt là vị trí nhà thờ chính tòa Gozo hiện nay từng là đền thờ nữ thần Juno thời Rôma. Khi Kitô giáo lan tới, nơi ấy rất có thể đã được các tín hữu tiên khởi thánh hiến cho Đức Maria.

“Giếng của Thiên Chúa” và các nhà thờ trong hang đá

Tại Bormla — tên gọi xuất phát từ Bir Mula, nghĩa là “Giếng của Thiên Chúa” — vẫn còn một nhà thờ bán hang động có niên đại ít nhất từ thế kỷ VII.

Nhà thờ này từng sống sót qua cuộc vây hãm của quân Ottoman năm 1565, nhưng sau đó bị tàn phá dần theo thời gian và gần như bị hủy hoại hoàn toàn trong Thế chiến thứ hai.

Dẫu vậy, phần cung thánh và hậu cung được khoét trong đá vẫn còn tồn tại, cùng với một dòng chữ Latinh nói về thiên chức làm Mẹ Thiên Chúa của Đức Maria.

Một dòng chữ Hy Lạp từng hiện diện nơi tiền đường nhà thờ sau này bị phá hủy, nhưng đã được ghi chép lại trong tác phẩm Malta Illustrata năm 1772.

Những nhà thờ hang động và chiến thắng của Đức Mẹ

Trong pháo đài Saint Angelo — từng được gọi là Castrum Maris (“Lâu đài trên biển”) — có hai nhà thờ được ghi nhận trong tài liệu năm 1274:

• Một nhà thờ kính Đức Maria ở phần trên pháo đài
• Một nhà thờ kính các thiên thần ở phần thấp hơn, nay dâng kính Đức Mẹ Giáng Sinh

Nhà thờ dưới được khoét trực tiếp vào nền đá theo kiểu hang động cổ xưa. Một số sử gia cho rằng chính kiểu kiến trúc này là bằng chứng về niên đại rất sớm của công trình, tương tự các nhà thờ sơ khai tại Petra hay Palmyra ở Syria.

Nhiều khả năng nơi đây chính là một trong những địa điểm thờ phượng Kitô giáo cổ nhất còn được sử dụng tại vùng cảng Malta.

Lòng yêu mến Đức Mẹ chưa bao giờ tắt nơi Malta

Có thể nói, lòng sùng kính Đức Maria tại Malta gắn liền với chính lịch sử Kitô giáo của quần đảo này.

Người Malta không chỉ trung thành với những truyền thống cổ xưa, nhưng còn luôn sẵn sàng đón nhận các hình thức đạo đức mới phát triển nơi các quốc gia khác.

Một ví dụ thú vị là nhà thờ Đức Mẹ Mân Côi tại Marsaxlokk được cung hiến chỉ một năm sau khi đền thánh Đức Mẹ Mân Côi nổi tiếng tại Pompeii được thánh hiến.

Nhà thờ tại Marsaxlokk được cung hiến ngày 25 tháng 9 năm 1892, trở thành giáo xứ năm 1897. Ngày 8 tháng 5 năm 2017, Đức Tổng Giám mục Charles Jude Scicluna đã nâng nơi đây lên hàng Đền thánh Đức Mẹ.

Qua bao thế kỷ, giữa những đền thờ cổ xưa, các pháo đài bên biển và những nhà nguyện khoét sâu trong đá, lòng yêu mến Đức Mẹ nơi Malta vẫn luôn cháy sáng — như một di sản đức tin chưa bao giờ bị gián đoạn kể từ thời các Tông đồ.

https://aleteia.org/2026/05/18/the-antiquity-of-marian-devotion-in-the-maltese-islands/