Khi đức tin để lại dấu vết trên tường: Những lễ vật tạ ơn ex voto của Malta

Từ những thủy thủ sống sót sau đắm tàu đến những người vượt qua dịch bệnh, các lễ vật ex voto trong những đền thánh của Malta là một trong những kho tư liệu phong phú nhất về đức tin được sống qua nhiều thế kỷ tại Địa Trung Hải. Mỗi bức tranh, món đồ hay vật phẩm được dâng lên đều kể một câu chuyện về lời khấn, sự cầu xin, lòng biết ơn và một ân huệ mà người tín hữu tin rằng mình đã nhận được từ Thiên Chúa hoặc qua lời chuyển cầu của một vị thánh.

Ex voto, nói cách đơn giản, là lễ vật được dâng để thực hiện một lời khấn hoặc biểu lộ lòng biết ơn và lòng đạo đức. Tại Malta, truyền thống dâng lễ vật có nguồn gốc rất xa xưa, thậm chí từ thời các đền thờ thời Đồ đá mới, khi những vật phẩm được dâng lên các thần linh như lời khấn nguyện. Trong thời Kitô giáo, truyền thống này được tiếp nối và mang một ý nghĩa mới: người tín hữu dâng lễ vật để tạ ơn Thiên Chúa hoặc Đức Mẹ về sự che chở, chữa lành hay giải thoát mà họ đã nhận được.

Những lời tạ ơn được vẽ thành tranh

Trong các nhà thờ và đền thánh trên quần đảo Malta, ex voto xuất hiện dưới rất nhiều hình thức: tranh tạ ơn, hình các bộ phận cơ thể bằng kim loại, quần áo trẻ em, nạng, bó bột, còng tay, những mảnh buồm và dây thừng của tàu thuyền, tiền bạc, vàng, sáp và dầu đèn.

Thậm chí có những ngôi nhà thờ được xây dựng như một lễ vật tạ ơn. Nhà nguyện kính Đức Mẹ tại Wied Speranza ở Mosta và nhà thờ Sarria kính Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội do Dòng Malta xây dựng là những ví dụ tiêu biểu.

Tuy nhiên, phổ biến nhất vẫn là những bức tranh. Chúng thường mô tả biến cố nguy hiểm mà người dâng lễ vật đã trải qua, cùng với Đức Mẹ hoặc vị thánh mà họ cầu xin. Trên nhiều bức tranh có dòng chữ VFGA – Votum Fecit, Gratiam Accepit, nghĩa là: “Tôi đã khấn và tôi đã nhận được ơn.”

Đây chính là những lời chứng được lưu lại bằng hình ảnh về những cuộc đời đã được biến đổi nhờ đức tin.

Bức tranh ex voto cổ nhất được xác định tại Malta có niên đại 1631, hiện thuộc bộ sưu tập của bảo tàng nhà thờ giáo xứ Đức Mẹ Ân Sủng ở Żabbar. Các nhà nghiên cứu cho rằng có thể còn những bức cổ hơn, nhưng việc xác định niên đại chính xác rất khó.

Những chuyến tàu giữa bão tố và lời cầu xin Đức Mẹ

Không nơi nào thể hiện rõ truyền thống này hơn các ex voto liên quan đến biển cả. Malta vốn là một đảo quốc có lịch sử gắn chặt với hàng hải. Vì thế, nhiều bức tranh kể lại cảnh tàu thuyền bị bão tố vùi dập, thủy thủ đối diện với cái chết và sau đó được cứu thoát sau khi kêu cầu Đức Trinh Nữ Maria.

Đền thánh Đức Mẹ Ân Sủng tại Żabbar đặc biệt nổi tiếng với bộ sưu tập phong phú này. Các bức tranh không chỉ kể lại những cuộc giải cứu kỳ diệu, mà còn trở thành những tài liệu lịch sử quý giá về hàng hải Malta.

Qua đó, người ta có thể nhận biết nhiều loại tàu, kiểu buồm, cách bố trí dây thừng và cả vũ khí hải quân từng được sử dụng qua các thời kỳ. Những bức tranh mô tả người bệnh được chữa lành còn giúp các nhà nghiên cứu hình dung về nội thất và đời sống trong những ngôi nhà Malta thời xưa.

Đức Mẹ: nơi con người tìm đến trong lúc tuyệt vọng

Các ex voto dành cho Đức Trinh Nữ Maria nhiều hơn hẳn những lễ vật dành cho các vị thánh khác. Tại những đền thánh như Đức Mẹ Mellieħa, Đức Mẹ Thương Xót ở Qrendi và Đền thánh Quốc gia Ta’ Pinu tại Gozo, các lễ vật tạ ơn đã tích tụ qua nhiều thế kỷ.

Chúng kể lại những lúc con người đối diện với bệnh tật, tai nạn, chiến tranh, thiên tai, hiểm nguy trên biển và những biến cố vượt quá khả năng của con người. Trong những thời khắc ấy, người dân Malta đã tìm đến Đức Mẹ với một niềm tín thác sâu xa.

Một số bức tranh có vẻ đơn sơ, thậm chí vụng về về mặt nghệ thuật. Nhưng giá trị của chúng không nằm trước hết ở kỹ thuật hội họa. Chúng là những chứng tích bất tử của lòng sùng kính Đức Mẹ tại Malta qua nhiều thế kỷ.

Một số khác lại được thực hiện bởi những họa sĩ nổi tiếng. Chẳng hạn, bức tranh tại nhà nguyện Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội ở Sarria được quy cho Mattia Preti. Dòng Malta đã giao cho ông thiết kế nhà thờ và trang trí bằng những tác phẩm hội họa để tạ ơn Đức Mẹ sau khi lời cầu xin chấm dứt bệnh dịch được nhậm lời.

Bên cạnh những danh họa, Malta còn có những “Madonnari”, những nghệ nhân chuyên vẽ tranh ex voto. Họ có thể không đạt đến trình độ nghệ thuật của Preti, nhưng rất giỏi diễn tả câu chuyện của người dâng lễ vật và ghi lại biến cố mà họ tin là một ơn đặc biệt.

Những câu chuyện về phép lạ được giữ lại trên tường

Đền thánh Đức Mẹ Lên Trời Taż-Żellieqa ở Għargħur được cho là bắt nguồn từ một cuộc chữa lành kỳ diệu. Theo truyền thống, năm 1560, Đức Mẹ đã hiện ra với một thiếu nữ đau bệnh và chữa lành cho cô. Để tạ ơn, cô xây một nhà nguyện kính Đức Mẹ Lên Trời. Nhà nguyện được xây lại năm 1650 nhưng vẫn giữ vai trò là nơi hành hương và cầu nguyện.

Một câu chuyện khác gắn với Đức Mẹ Hy Vọng tại Mosta. Một nhà nguyện nhỏ được xây trên một hang động nơi một thiếu nữ từng ẩn náu khỏi những tên cướp biển vào thế kỷ XVIII. Tin rằng mình được Đức Mẹ cứu thoát, cô đã thực hiện lời khấn bằng cách xây nhà nguyện này. Ngày nay, nơi đây vẫn có tượng của người thiếu nữ và những ex voto do các tín hữu để lại để tạ ơn về những ơn chữa lành và che chở.

Một kho tàng lịch sử của Malta

Các ex voto không chỉ có giá trị tôn giáo. Toàn bộ bộ sưu tập khổng lồ tại Malta còn được xem là di sản quốc gia.

Mỗi bức tranh chứa đựng một câu chuyện cá nhân, nhưng đồng thời lại lưu giữ những chi tiết mà có thể không còn tồn tại trong bất kỳ văn bản hay kho lưu trữ nào. Những bức tranh hàng hải chẳng hạn đã ghi lại hình dáng của các loại tàu từng đi qua Địa Trung Hải. Bảo tàng tại Đền thánh Đức Mẹ Ân Sủng ở Żabbar còn sở hữu bộ sưu tập lớn nhất về các chiến thuyền galley của hạm đội Dòng Malta.

Những bức tranh về bệnh tật cho thấy cách con người sống trong những ngôi nhà cổ. Những bức tranh khác lại lưu giữ phong cảnh Malta mà ngày nay không còn tồn tại.

Vì thế, mỗi ex voto giống như một “viên nang thời gian”: vừa là lời cầu nguyện được vẽ lại, vừa là một trang lịch sử.

Truyền thống vẫn còn sống

Điều đáng ngạc nhiên là truyền thống ex voto không chỉ thuộc về quá khứ. Ngày nay, bên cạnh những bức tranh cổ và trái tim bằng bạc, người ta vẫn dâng ảnh chụp, mẩu báo, chân tay giả và cả những chứng từ kỹ thuật số.

Tại Ta’ Pinu và nhiều đền thánh khác, các tín hữu vẫn tiếp tục để lại những lễ vật sau những điều họ tin là được chữa lành hoặc được cứu thoát. Tại Żabbar, những ex voto hàng hải mới vẫn xuất hiện.

Một trong những lễ vật gần đây được dâng năm 2012 kể câu chuyện về Carmen Axiaq. Chồng bà, Mario, bị mất tích trên biển. Trong lúc tuyệt vọng, bà tha thiết cầu xin được gặp lại chồng và hứa sẽ dâng lễ vật nếu ông trở về an toàn. Mario cuối cùng được cứu sống và Carmen đã thực hiện lời khấn bằng cách đặt làm một bức tranh ex voto.

Một trường hợp đặc biệt khác liên quan đến Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II. Ngày 1-9-1990, chỉ bốn tháng sau chuyến viếng thăm Malta và cầu nguyện tại đền Ta’ Pinu, máy bay chở Đức Giáo hoàng trên đường đến Tanzania gặp sự cố nghiêm trọng và phải hạ cánh khẩn cấp tại Malta. Dòng chữ trên bức ex voto tại Ta’ Pinu ghi lại rằng sau khi cầu nguyện, Đức Giáo hoàng nói: “Đức Mẹ Ta’ Pinu đã cứu chúng ta.”

Đức tin được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác

Những ex voto của Malta cho thấy niềm hy vọng không phải là một thái độ thụ động. Hy vọng thúc đẩy con người cầu nguyện, phó thác, hành động và sau đó trở lại để tạ ơn.

Một thủy thủ được cứu giữa biển động, một người mẹ thấy con mình được chữa lành, một người sống sót sau bệnh dịch hay một người thoát khỏi tay cướp biển đều để lại phía sau một dấu tích: “Tôi đã khấn và tôi đã nhận được ơn.”

Qua những bức tranh ấy, các thế hệ hôm nay có thể nghe được tiếng nói của những người đi trước – những người từng đối diện với sợ hãi, hiểm nguy, nước mắt, bệnh tật và sự bất lực, nhưng cũng từng cảm nghiệm điều họ tin là sự trợ giúp từ trời cao.

Một con đường được lát bằng đức tin

Có lẽ giá trị đẹp nhất của ex voto không nằm ở những vật phẩm được treo trên tường, mà ở câu chuyện đức tin phía sau mỗi vật phẩm.

Malta và Gozo hôm nay vẫn giữ hàng ngàn câu chuyện như thế. Người hành hương có thể bước vào những đền thánh, nhìn những con tàu giữa bão tố, những người bệnh trên giường, những bà mẹ ôm con, những gia đình được cứu thoát – và nhận ra rằng đức tin không chỉ được ghi lại trong sách vở. Đức tin còn được viết trên những bức tường bằng nước mắt, lời khấn, lòng biết ơn và niềm hy vọng.

Và truyền thống ấy vẫn tiếp tục mời gọi người tín hữu hôm nay bước đi trên một con đường được xây dựng qua nhiều thế kỷ bằng lời cầu nguyện và lòng biết ơn.

https://aleteia.org/2026/08/24/when-faith-leaves-a-trace-on-the-wall-maltas-ex-votos/